વરાહપુરાણમ્

ત્વયા તતં સર્વત એવ તેજઃ પ્રતાપિના સૂર્ય યજુઃપ્રવૃત્તે । તિગ્મં રથાઙ્ગં તવ દેવકલ્પં કાલાખ્યમધ્વાન્તકરં વદન્તિ ।। ૨૬.

હે સૂર્ય, તમારું તેજ સર્વત્ર વ્યાપેલું છે, યજ્ઞના આરંભે તે પ્રખર બનીને પ્રકાશે છે; તમારું તીખું રથનું ચકર, દેવસમાન રૂપ ધરાવે છે, તેને કાળ કહે છે અને તે અંધકાર દૂર કરે છે.

પ્રભાકરસક્ત્વં રવિરાદિદેવ આત્મા સમસ્તસ્ય ચરાચરસ્ય । પિતામહસક્ત્વં વરુણો યમશ્ચ ભૂતં ભવિષ્યચ્ચ વદન્તિ સિદ્ધાઃ ।। ૨૬.

મહાન ઋષિઓ કહે છે કે સૂર્ય, જે દેવોમાં પ્રથમ છે, એ જ સમગ્ર ચરાચરનું સત્વ છે; વરુણ અને યમ પિતામહની શક્તિ ધરાવે છે, અને એ ભૂતકાળ તથા ભવિષ્ય બંને છે.

ધ્વાન્તં પ્રણુ ત્વં સુરલોકપૂજ્ય પ્રયાહિ શાન્તિં પિતરો વદન્તિ । વેદાન્તવેદ્યોઽસિ મખેષુ દેવ ત્વં હૂયસે વિષ્ણુરસિ પ્રસહ્ય । ઇતિ સ્તુતસ્તૈઃ સુરનાથ ભક્ત્યા પ્રપાહિ શંભો ન ઇતિ પ્રસહ્ય ।। ૨૬.

તમે અંધકારને દૂર કરો છો, દેવલોકમાં પૂજ્ય છો; પિતૃઓ કહે છે, 'શાંતિ તરફ જાઓ.' તમે વેદાંતથી જ્ઞાનગમ્ય છો, યજ્ઞોમાં આહ્વાન પામો છો, અને ખરેખર તમે વિષ્ણુ જ છો, હે પ્રભુ. દેવોએ ભક્તિપૂર્વક તમારી સ્તુતિ કરી અને વિનંતી કરી: 'અમને રક્ષા કરો, હે શંભુ, અમારે પર પ્રભુત્વ ન કરો.'

એવમુક્તસ્તદા દેવૈઃ સૌમ્યાં મૂર્ત્તિમથાકરોત્ । પ્રકાશત્વં જગામાશુ દેવતાનાં મહાપ્રભઃ ।। ૨૬.

દેવોએ આવું કહ્યું ત્યારે એ મહાપ્રભાએ સૌમ્ય રૂપ ધારણ કર્યું; અને દેવતાઓ માટે તરત જ તેજસ્વી બની ગયા.

એતત્સર્વં સુરાણાં તુ દહનં શામિતં પુરા । સપ્તમ્યાં ખલુ સૂર્યેણ મૂર્ત્તિત્વં કૃતવાન્ ભુવિ ।। ૨૬.

આ રીતે દેવોના બધાં દહન શાંત થયા; સાતમીએ સૂર્યે પૃથ્વી પર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

એતાં યઃ પુરુષો ભક્ત્યા ઉપાસ્તે સૂર્યમર્ચયેત્ । ભાસ્કરેણ ચ તસ્યાસૌ ફલમિષ્ટં પ્રયચ્છતિ ।। ૨૬.

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ રીતે સૂર્યની ઉપાસના કરે છે, તેને ભાસ્કર ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

એતત્ તે કથિતં રાજન્ સૂર્યાખ્યાનં પુરાતનમ્ । આદિમન્વન્તરે વૃત્તં માતરઃ શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્ ।। ૨૬.

હે રાજન, મેં તમને આ પ્રાચીન સૂર્યકથા કહી; હવે, હે માતા, પ્રથમ મન્વંતરમાં જે બન્યું તે સાંભળો.

મહાતપા ઉવાચ । પૂર્વમાસીન્મહાદૈત્યો બલવાનન્ધકો ભુવિ । સ દેવાન્ વશમાનિન્યે બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ ।। ૨૭.

મહાતપાએ કહ્યું: પ્રાચીનકાળે પૃથ્વી પર અંધક નામનો એક શક્તિશાળી મહાદૈત્ય હતો; બ્રહ્માના વરદાનથી તેણે દેવતાઓને પોતાના વશમાં કરી લીધા.

તેનાત્મવાન્ સુરાઃ સર્વે ત્યાજિતા મેરુપર્વતમ્ । બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુરન્ધકસ્ય ભયાર્દિતાઃ ।। ૨૭.

એના કારણે બધા શક્તિશાળી દેવોએ મેરુ પર્વત છોડ્યો; અંધકના ભયથી તેઓ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા.

તાનાગતાંસ્તદા બ્રહ્મા ઉવાચ સુરસત્તમાન્ । કિમાગમનકૃત્યં વો દેવા બ્રૂત કિમાસ્યતે ।। ૨૭.

જ્યારે તેઓ આવ્યા, ત્યારે બ્રહ્માએ એ શ્રેષ્ઠ દેવોને પૂછ્યું: 'દેવો, તમે શા માટે આવ્યા છો? શું કારણ છે, કહો.'

દેવા ઊચુઃ । અન્ધકેનાર્દિતાઃ સર્વે વયં દેવા જગત્પતે । ત્રાહિ સર્વાંશ્ચતુર્વક્ત્ર પિતામહ નમોઽસ્તુ તે ।। ૨૭.

દેવોએ કહ્યું: હે જગતના સ્વામી, અમે બધા દેવો અંધકથી પીડાઈ રહ્યા છીએ; અમને બચાવો, હે ચતુરાનન પિતામહ, તમને વંદન છે.

બ્રહ્મોવાચ । અન્ધકાન્નૈવ શક્તોઽહં ત્રાતું વૈ સુરસત્તમાઃ । ભવં શર્વં મહાદેવં વ્રજામ શરણાર્થિનઃ ।। ૨૭.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ દેવો, હું અંધકથી તમને બચાવી શકતો નથી; ચાલો આપણે મહાદેવ શર્વ પાસે શરણ લઈએ.

કિન્તુ પૂર્વં મયા દત્તો વરસ્તસ્ય સુરોત્તમાઃ । અવધ્યસ્ત્વં હિ ભવિતા ન શરીરં સ્પૃશેન્મહીમ્ ।। ૨૭.

પણ, હે શ્રેષ્ઠ દેવો, મેં પહેલાં તેને વરદાન આપ્યું છે: જ્યારે સુધી તેનું શરીર પૃથ્વીને સ્પર્શ ન કરે, ત્યાં સુધી તે અવધ્ય રહેશે.

તસ્યૈવં બલિનસ્ત્વેકો હન્તા રુદ્રઃ પરંતપઃ । તત્ર ગચ્છામહે સર્વે કૈલાસનિલયં પ્રભુમ્ ।। ૨૭.

પણ એ મહાબલીને માત્ર એક જ, પરાક્રમી રુદ્ર સંહાર કરી શકે છે; ચાલો આપણે સૌ કૈલાસવાસી પ્રભુ પાસે જઈએ.

એવમુક્ત્વા યયૌ બ્રહ્મા સદેવો ભવસન્નિધૌ । તસ્ય સંદર્શનાદ્ રુદ્રઃ પ્રત્યુત્થાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ । કૃત્વાભ્યુવાચ દેવેશો બ્રહ્માણં ભુવનેશ્વરમ્ ।। ૨૭.

આ રીતે કહીને, બ્રહ્મા અને દેવો ભવના દરબારમાં ગયા; તેમને જોઈને રુદ્રે આવકારની વિધિ કરી અને જગતના સ્વામી બ્રહ્માને સંબોધ્યા.

શંભુરુવાચ । કિં કાર્યં દેવતાઃ સર્વા આગતા મમ સન્નિધૌ । યેનાહં તત્કરોમ્યાશુ આજ્ઞા કાર્યા હિ સત્વરમ્ ।। ૨૭.

શંભુએ કહ્યું: હે સર્વ દેવતાઓ, તમે મારા સમક્ષ આવ્યા છો, તો કહો શું કરવું છે? જે કહેશો, એ હું તરત જ કરીશ; તમારો આદેશ તરત જ પાળવો જોઈએ.

દેવા ઊચુઃ । રક્ષસ્વ દેવ બલિનસ્ત્વન્ધકાદ્ દુષ્ટચેતસઃ ।। ૨૭.

દેવતાઓએ કહ્યું: હે દેવ, અમને દુષ્ટ મનવાળા અને બળવાન અંધકથી બચાવો.

યાવદેવં સુરા સર્વે શંસન્તિ પરમેષ્ઠિનઃ । તાવત્ સૈન્યેન મહતા તત્રૈવાન્ધક આયયૌ ।। ૨૭.

જ્યારે બધા દેવતાઓ પરમેશ્વરને આ રીતે કહે રહ્યા હતા, એ જ સમયે અંધક મોટું લશ્કર લઈને ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

બલેન ચતુરઙ્ગેણ હન્તુકામો ભવં મૃધે । તસ્ય ભાર્યાં ગિરિસુતાં હર્તુમિચ્છન્ સસાધનઃ ।। ૨૭.

ચારે પ્રકારની સેના સાથે, ભવને યુદ્ધમાં મારવાનો ઇરાદો રાખીને, અને પર્વતકન્યાને પતાવી લેવા ઈચ્છા સાથે, તે સજ્જ થઈને આવ્યો.

તં દૃષ્ટ્વા સહસાઽયાન્તં દેવશક્રપ્રહારિણમ્ । સન્નહ્ય સહસા દેવા રુદ્રસ્યાનુચરા ભવન્ ।। ૨૭.

તેને અચાનક આવતો જોઈને, દેવતાઓએ તરત જ શસ્ત્ર ધારણ કર્યા અને રુદ્રના અનુયાયી બની ગયા.

રુદ્રોઽપિ વાસુકિં ધ્યાત્વા તક્ષકં ચ ધનંજયમ્ । વલયં કટિંસૂત્રં ચ ચકાર પરમેશ્વરઃ ।। ૨૭.

રુદ્રે વાસુકિ, તક્ષક અને ધનંજયનું સ્મરણ કરીને, તેમને કંગણ, કમરપટ્ટો અને યજ્ઞોપવિત બનાવી લીધા.

નીલનામા ચ દૈત્યેન્દ્રો હસ્તી ભૂત્વા ભવાન્તિકમ્ । આગતસ્ત્વરિતઃ શક્રહસ્તીવોદ્ધતરૂપવાન્ ।। ૨૭.

નીલ નામનો દૈત્યરાજ હાથીનું રૂપ ધારણ કરીને, ઇન્દ્રના હાથી જેટલો શક્તિશાળી બની, ભવાની પાસે ઝડપથી આવ્યો.

સ જ્ઞાતો નન્દિના દૈત્યો વીરભદ્રાય દર્શિતઃ । વીરભદ્રોઽપિ સિંહેન રૂપેણાહત્ય ચ દ્રુતમ્ ।। ૨૭.

આ દૈત્યને નંદીએ ઓળખી લીધો અને વીરસભદ્રને બતાવ્યો; વીરસભદ્રે સિંહનું રૂપ ધારણ કરીને તેને ઝડપથી માર્યો.

તસ્ય કૃત્તિં વિદાર્યાશુ કરિણસ્ત્વઞ્જનપ્રભામ્ । રુદ્રાયાર્પિતવાન્ સોઽપિ તમેવામ્બરમાકરોત્ । તતઃ પ્રભૃતિ રુદ્રોઽપિ ગજચર્મપટોઽભવત્ ।। ૨૭.

તે હાથી જે કાજળ જેવી કાળી ચામડી ધરાવતો હતો, તેની ખાલ ફાડી, વીરસભદ્રે રુદ્રને અર્પણ કરી; રુદ્રે એ ખાલ પોતાનું વસ્ત્ર બનાવી લીધું. ત્યારથી રુદ્ર હાથીની ખાલ પહેરનાર કહેવાયા.

ગજચર્મ્મપટો ભૂત્વા ભુજંગાભરણોજ્જ્વલઃ । આદાય ત્રિશિખં ભીમં સગણોઽન્ધકમન્વયાત્ ।। ૨૭.

હાથીની ખાલ પહેરીને અને સાપોના આભૂષણોથી શોભતા, ભયાનક ત્રિશૂલ લઈને, પોતાના ગણો સાથે અંધકના પીછે પડ્યા.

તતઃ પ્રવૃત્તે યુદ્ધે ચ દેવદાનવયોર્મહત્ । ઇન્દ્રાદ્યા લોકપાલાસ્તુ સ્કન્દઃ સેનાપતિસ્તથા । સર્વે દેવગણાશ્ચાન્યે યુયુધુઃ સમરે તદા ।। ૨૭.

પછી દેવો અને દૈત્યોમાં મોટું યુદ્ધ શરૂ થયું; ઇન્દ્ર અને બીજા લોકપાલો, તેમજ સેનાપતિ સ્કંદ અને બધા દેવગણોએ એ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો.

તં દૃષ્ટ્વા નારદા યુદ્ધં યયૌ નારાયણં પ્રતિ । શશંસ ચ મહદ્ યુદ્ધં કૈલાસે દાનવૈઃ સહ ।। ૨૭.

એ યુદ્ધ જોઈને નારદ નારાયણ પાસે ગયા અને કૈલાસ પર દૈતો સાથે ચાલતું મોટું યુદ્ધ તેમને સંભળાવ્યું.

તચ્છ્રુત્વા ચક્રમાદાય ગરુડસ્થો જનાર્દનઃ । તમેવ દેશમાગત્ય યુયુધે દાનવૈઃ સહ ।। ૨૭.

આ સાંભળીને જનાર્દને ગરુડ પર બેસી, ચક્ર લઈને એ સ્થળે આવ્યા અને દૈતો સાથે યુદ્ધ કર્યું.

આગત્ય ચ તતો દેવા હરિણાપ્યાયિતા રણે । વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે પલાયનપરા ભવન્ ।। ૨૭.

પછી હરિ દ્વારા યુદ્ધમાં સહાય મળ્યા પછી પણ, બધા દેવતાઓ નિરાશ થઈ ગયા અને યુદ્ધમથક છોડીને ભાગવા લાગ્યા.