વરાહપુરાણમ્

પ્રજાપાલ ઉવાચ । શરીરસ્ય કથં મૂર્તિગ્રહણં જ્યોતિષો દ્વિજ । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ પ્રણતસ્ય દ્વિજોત્તમ ।। ૨૬.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: હે દ્વિજ, શરીર પ્રકાશમાંથી કેવી રીતે સ્વરૂપ ધારણ કરે છે? હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું નમન કરીને પૂછું છું, કૃપા કરીને મારી આ શંકા દૂર કરો.

મહાતપા ઉવાચ । યોઽસાવાત્મા જ્ઞાનશક્તિરેક એવ સનાતનઃ । સ દ્વિતીયં યદા ચૈચ્છત્ તદા સ્વાત્મસ્થિતો જ્વલત્ ।। ૨૬.

મહાતપાએ કહ્યું: એ આત્મા, એકમાત્ર શાશ્વત જ્ઞાનશક્તિ, જ્યારે બીજું બનવાની ઈચ્છા કરે છે, ત્યારે પોતાનામાં જ તેજથી પ્રગટે છે.

યઃ સૂર્ય ઇતિ ભાસ્વાંસ્તુ અન્યોન્યેન મહાત્મનઃ । લોલીભૂતાનિ તેજાંસિ ભાસયન્તિ જગત્ત્રયમ્ ।। ૨૬.

જેને સૂર્ય કહે છે, તે તેજસ્વી મહાત્માનું પ્રકાશ, એકબીજામાં હલચલ કરીને ત્રણેય લોકને પ્રકાશિત કરે છે.

તસ્મિન્ સર્વે સુરાઃ સિદ્ધા ગણાઃ સર્વે મહર્ષિભિઃ । સમં સૂતા ઇતિ વિભો તસ્માત્ સૂર્યો ભવન્ સ્તુતઃ ।। ૨૬.

તેમાં બધા દેવ, સિદ્ધ, ગણા અને મહર્ષિઓ સમાયેલી છે; તેથી, હે પ્રભુ, સૂર્યને સર્વનું મૂળ માનવામાં આવે છે.

લોલીભૂતસ્ય તસ્યાશુ તેજસોઽભૂચ્છરીરકમ્ । પૃથક્ત્વેન રવિઃ સોઽથ કીર્ત્ત્યતે વેદવાદિભિઃ ।। ૨૬.

તે તેજમાં હલચલ થતાં જ, તાત્કાલિક શરીર ઉત્પન્ન થયું; તેથી, વેદજ્ઞો તેને અલગથી રવિ કહે છે.

ભાસયન્ સર્વલોકાંસ્તુ યતોઽસાવુત્થિતો દિવિ । અતોઽસૌ ભાસ્કરઃ પ્રોક્તઃ પ્રકર્ષાચ્ચ પ્રભાકરઃ ।। ૨૬.

જે સર્વ લોકને પ્રકાશિત કરે છે અને આકાશમાં ઉગે છે, તેથી તેને ભાસ્કર અને તેની તેજસ્વિતાને કારણે પ્રભાકર કહે છે.

દિવા દિવસ ઇત્યુક્તસ્તત્કારિત્વાદ્ દિવાકરઃ । સર્વસ્ય જગતસ્ત્વાદિરાદિત્યસ્તેન ઉચ્યતે ।। ૨૬.

દિવસનું કારણ બને છે તેથી તેને દિવાકર કહે છે; અને સર્વ જગતનો આરંભ છે, તેથી તેને આદિત્ય કહે છે.

એતસ્ય દ્વાદશાદિત્યાઃ સંભૂતાસ્તેજસા પૃથક્ । પ્રધાન એવ સર્વેષાં સર્વદા સ વિબુધ્યતે ।। ૨૬.

તેમાંથી બાર સૂર્ય ઉત્પન્ન થયા, દરેક પોતપોતાના તેજથી પ્રકાશિત છે; તેમ છતાં, એ બધા સૂર્યોમાં એ હંમેશા સર્વોપરી ગણાય છે.

તં દૃષ્ટ્વા જગતો વ્યાપ્તિં કુર્વાણં પરમેશ્વરમ્ । તસ્યૈવાન્તઃ સ્થિતા દેવા વિનિષ્ક્રમ્ય સ્તુતિં જગુઃ ।। ૨૬.

જ્યારે દેવોએ એ પરમેશ્વરને આખા જગતમાં વ્યાપેલા જોયા, ત્યારે એમાં રહેલા દેવતાઓ બહાર આવીને તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

દેવા ઊચુઃ । ભવાન્ પ્રસૂતિર્જગતઃ પુરાણઃ ક્ષયામલૈવ પ્રદહન્ જગન્તિ । સમુત્થિતો નાથ શમં પ્રયાહિ મા દેવલોકાન્ પ્લુષ કર્મસાક્ષિન્ ।। ૨૬.

દેવોએ કહ્યું: તમે જગતના પ્રાચીન મૂળ છો; તમારી અગ્નિથી તમે જગતને ભસ્મ કરી નાખો છો. હે પ્રભુ, હવે ઉદય પામીને શાંતિ આપો—દેવલોકોને દહન ન કરો, હે સર્વ કર્મના સાક્ષી.

ત્વયા તતં સર્વત એવ તેજઃ પ્રતાપિના સૂર્ય યજુઃપ્રવૃત્તે । તિગ્મં રથાઙ્ગં તવ દેવકલ્પં કાલાખ્યમધ્વાન્તકરં વદન્તિ ।। ૨૬.

હે સૂર્ય, તમારું તેજ સર્વત્ર વ્યાપેલું છે, યજ્ઞના આરંભે તે પ્રખર બનીને પ્રકાશે છે; તમારું તીખું રથનું ચકર, દેવસમાન રૂપ ધરાવે છે, તેને કાળ કહે છે અને તે અંધકાર દૂર કરે છે.

પ્રભાકરસક્ત્વં રવિરાદિદેવ આત્મા સમસ્તસ્ય ચરાચરસ્ય । પિતામહસક્ત્વં વરુણો યમશ્ચ ભૂતં ભવિષ્યચ્ચ વદન્તિ સિદ્ધાઃ ।। ૨૬.

મહાન ઋષિઓ કહે છે કે સૂર્ય, જે દેવોમાં પ્રથમ છે, એ જ સમગ્ર ચરાચરનું સત્વ છે; વરુણ અને યમ પિતામહની શક્તિ ધરાવે છે, અને એ ભૂતકાળ તથા ભવિષ્ય બંને છે.

ધ્વાન્તં પ્રણુ ત્વં સુરલોકપૂજ્ય પ્રયાહિ શાન્તિં પિતરો વદન્તિ । વેદાન્તવેદ્યોઽસિ મખેષુ દેવ ત્વં હૂયસે વિષ્ણુરસિ પ્રસહ્ય । ઇતિ સ્તુતસ્તૈઃ સુરનાથ ભક્ત્યા પ્રપાહિ શંભો ન ઇતિ પ્રસહ્ય ।। ૨૬.

તમે અંધકારને દૂર કરો છો, દેવલોકમાં પૂજ્ય છો; પિતૃઓ કહે છે, 'શાંતિ તરફ જાઓ.' તમે વેદાંતથી જ્ઞાનગમ્ય છો, યજ્ઞોમાં આહ્વાન પામો છો, અને ખરેખર તમે વિષ્ણુ જ છો, હે પ્રભુ. દેવોએ ભક્તિપૂર્વક તમારી સ્તુતિ કરી અને વિનંતી કરી: 'અમને રક્ષા કરો, હે શંભુ, અમારે પર પ્રભુત્વ ન કરો.'

એવમુક્તસ્તદા દેવૈઃ સૌમ્યાં મૂર્ત્તિમથાકરોત્ । પ્રકાશત્વં જગામાશુ દેવતાનાં મહાપ્રભઃ ।। ૨૬.

દેવોએ આવું કહ્યું ત્યારે એ મહાપ્રભાએ સૌમ્ય રૂપ ધારણ કર્યું; અને દેવતાઓ માટે તરત જ તેજસ્વી બની ગયા.

એતત્સર્વં સુરાણાં તુ દહનં શામિતં પુરા । સપ્તમ્યાં ખલુ સૂર્યેણ મૂર્ત્તિત્વં કૃતવાન્ ભુવિ ।। ૨૬.

આ રીતે દેવોના બધાં દહન શાંત થયા; સાતમીએ સૂર્યે પૃથ્વી પર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

એતાં યઃ પુરુષો ભક્ત્યા ઉપાસ્તે સૂર્યમર્ચયેત્ । ભાસ્કરેણ ચ તસ્યાસૌ ફલમિષ્ટં પ્રયચ્છતિ ।। ૨૬.

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ રીતે સૂર્યની ઉપાસના કરે છે, તેને ભાસ્કર ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

એતત્ તે કથિતં રાજન્ સૂર્યાખ્યાનં પુરાતનમ્ । આદિમન્વન્તરે વૃત્તં માતરઃ શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્ ।। ૨૬.

હે રાજન, મેં તમને આ પ્રાચીન સૂર્યકથા કહી; હવે, હે માતા, પ્રથમ મન્વંતરમાં જે બન્યું તે સાંભળો.

મહાતપા ઉવાચ । પૂર્વમાસીન્મહાદૈત્યો બલવાનન્ધકો ભુવિ । સ દેવાન્ વશમાનિન્યે બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ ।। ૨૭.

મહાતપાએ કહ્યું: પ્રાચીનકાળે પૃથ્વી પર અંધક નામનો એક શક્તિશાળી મહાદૈત્ય હતો; બ્રહ્માના વરદાનથી તેણે દેવતાઓને પોતાના વશમાં કરી લીધા.

તેનાત્મવાન્ સુરાઃ સર્વે ત્યાજિતા મેરુપર્વતમ્ । બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુરન્ધકસ્ય ભયાર્દિતાઃ ।। ૨૭.

એના કારણે બધા શક્તિશાળી દેવોએ મેરુ પર્વત છોડ્યો; અંધકના ભયથી તેઓ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા.

તાનાગતાંસ્તદા બ્રહ્મા ઉવાચ સુરસત્તમાન્ । કિમાગમનકૃત્યં વો દેવા બ્રૂત કિમાસ્યતે ।। ૨૭.

જ્યારે તેઓ આવ્યા, ત્યારે બ્રહ્માએ એ શ્રેષ્ઠ દેવોને પૂછ્યું: 'દેવો, તમે શા માટે આવ્યા છો? શું કારણ છે, કહો.'

દેવા ઊચુઃ । અન્ધકેનાર્દિતાઃ સર્વે વયં દેવા જગત્પતે । ત્રાહિ સર્વાંશ્ચતુર્વક્ત્ર પિતામહ નમોઽસ્તુ તે ।। ૨૭.

દેવોએ કહ્યું: હે જગતના સ્વામી, અમે બધા દેવો અંધકથી પીડાઈ રહ્યા છીએ; અમને બચાવો, હે ચતુરાનન પિતામહ, તમને વંદન છે.

બ્રહ્મોવાચ । અન્ધકાન્નૈવ શક્તોઽહં ત્રાતું વૈ સુરસત્તમાઃ । ભવં શર્વં મહાદેવં વ્રજામ શરણાર્થિનઃ ।। ૨૭.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ દેવો, હું અંધકથી તમને બચાવી શકતો નથી; ચાલો આપણે મહાદેવ શર્વ પાસે શરણ લઈએ.

કિન્તુ પૂર્વં મયા દત્તો વરસ્તસ્ય સુરોત્તમાઃ । અવધ્યસ્ત્વં હિ ભવિતા ન શરીરં સ્પૃશેન્મહીમ્ ।। ૨૭.

પણ, હે શ્રેષ્ઠ દેવો, મેં પહેલાં તેને વરદાન આપ્યું છે: જ્યારે સુધી તેનું શરીર પૃથ્વીને સ્પર્શ ન કરે, ત્યાં સુધી તે અવધ્ય રહેશે.

તસ્યૈવં બલિનસ્ત્વેકો હન્તા રુદ્રઃ પરંતપઃ । તત્ર ગચ્છામહે સર્વે કૈલાસનિલયં પ્રભુમ્ ।। ૨૭.

પણ એ મહાબલીને માત્ર એક જ, પરાક્રમી રુદ્ર સંહાર કરી શકે છે; ચાલો આપણે સૌ કૈલાસવાસી પ્રભુ પાસે જઈએ.

એવમુક્ત્વા યયૌ બ્રહ્મા સદેવો ભવસન્નિધૌ । તસ્ય સંદર્શનાદ્ રુદ્રઃ પ્રત્યુત્થાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ । કૃત્વાભ્યુવાચ દેવેશો બ્રહ્માણં ભુવનેશ્વરમ્ ।। ૨૭.

આ રીતે કહીને, બ્રહ્મા અને દેવો ભવના દરબારમાં ગયા; તેમને જોઈને રુદ્રે આવકારની વિધિ કરી અને જગતના સ્વામી બ્રહ્માને સંબોધ્યા.

શંભુરુવાચ । કિં કાર્યં દેવતાઃ સર્વા આગતા મમ સન્નિધૌ । યેનાહં તત્કરોમ્યાશુ આજ્ઞા કાર્યા હિ સત્વરમ્ ।। ૨૭.

શંભુએ કહ્યું: હે સર્વ દેવતાઓ, તમે મારા સમક્ષ આવ્યા છો, તો કહો શું કરવું છે? જે કહેશો, એ હું તરત જ કરીશ; તમારો આદેશ તરત જ પાળવો જોઈએ.

દેવા ઊચુઃ । રક્ષસ્વ દેવ બલિનસ્ત્વન્ધકાદ્ દુષ્ટચેતસઃ ।। ૨૭.

દેવતાઓએ કહ્યું: હે દેવ, અમને દુષ્ટ મનવાળા અને બળવાન અંધકથી બચાવો.

યાવદેવં સુરા સર્વે શંસન્તિ પરમેષ્ઠિનઃ । તાવત્ સૈન્યેન મહતા તત્રૈવાન્ધક આયયૌ ।। ૨૭.

જ્યારે બધા દેવતાઓ પરમેશ્વરને આ રીતે કહે રહ્યા હતા, એ જ સમયે અંધક મોટું લશ્કર લઈને ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

બલેન ચતુરઙ્ગેણ હન્તુકામો ભવં મૃધે । તસ્ય ભાર્યાં ગિરિસુતાં હર્તુમિચ્છન્ સસાધનઃ ।। ૨૭.

ચારે પ્રકારની સેના સાથે, ભવને યુદ્ધમાં મારવાનો ઇરાદો રાખીને, અને પર્વતકન્યાને પતાવી લેવા ઈચ્છા સાથે, તે સજ્જ થઈને આવ્યો.