વરાહપુરાણમ્

રુદ્ર ઉવાચ । દદામિ સેનાનાથં વો દેવા ભવત વિજ્વરાઃ । ભવિષ્યમસ્તિ પૌરાણં યોગાદીનામચિન્તયન્ ।। ૨૫.

રુદ્રે કહ્યું: હું તમને સેનાપતિ આપું છું, હે દેવો, હવે નિરભય રહો. ભવિષ્યમાં એક પ્રાચીન, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વિચારોની પાર રહેનારો જન્મશે.

એવમુક્ત્વા હરો દેવાન્ વિસૃજ્ય સ્વાઙ્ગસંસ્થિતામ્ । શક્તિં સંક્ષોભયામાસ પુત્રહેતોઃ પરંતપ ।। ૨૫.

આ રીતે કહીને હરએ દેવતાઓને વિદાય આપી અને પોતાના અંગમાં રહેલી શક્તિને પુત્ર માટે જાગૃત કરી.

તસ્ય ક્ષોભયતઃ શક્તિં જ્વલનાર્કસમપ્રભઃ । કુમારઃ સહજાં શક્તિં બિભ્રજ્જ્ઞાનૈકશાલિનીમ્ ।। ૨૫.

જ્યારે તેમણે પોતાની શક્તિ જાગૃત કરી, ત્યારે અગ્નિ અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો, જે પોતાની સહજ શક્તિ અને અનન્ય જ્ઞાનથી યુક્ત હતો.

ઉત્પત્તિસ્તસ્ય રાજેન્દ્ર બહુરૂપા વ્યવસ્થિતા । મન્વન્તરેષ્વનેકેષુ દેવસેનાપતિઃ કિલ ।। ૨૫.

હે રાજા, તેની ઉત્પત્તિ અનેક રૂપે અને વિવિધ રીતે સ્થિર છે; અનેક મન્વંતરોમાં તે દેવસેનાનો સેનાપતિ રહ્યો છે.

યોઽસૌ શરીરગો દેવઃ અહંકારેતિ કીર્ત્તિતઃ । પ્રયોજનવશાદ્ દેવઃ સૈવ સેનાપતિર્વિભો ।। ૨૫.

જે દેવ શરીરમાં વસે છે, તેને 'અહંકાર' કહેવાય છે. જરૂર પડે ત્યારે એ જ દેવ સેનાપતિ બને છે, હે પ્રભુ.

તસ્મિન્ જાતે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વદૈવૈઃ સમન્વિતઃ । પૂજયામાસ દેવેશં શિવં પશુપતિં તદા ।। ૨૫.

જ્યારે એ જન્મ્યો, ત્યારે બ્રહ્મા અને બધા દેવોએ મળી ભગવાન શિવ, પશુપતિની પૂજા કરી.

સર્વૈશ્ચ દેવૈ ઋષિભિશ્ચ સિદ્ધૈઃ સેનાપતિર્વરદાનેન તેન । આપ્યાયિતઃ સોઽપિ સુરાનુવાચ સખાયાર્થં ક્રડને કાર્યમેવ ।। ૨૫.

બધા દેવો, ઋષિઓ અને સિદ્ધોએ સેનાપતિને વરદાન આપી સન્માનિત કર્યો. તે પ્રસન્ન થઈને દેવોને રમતમાં સાથીની ઇચ્છા વિશે કહ્યું.

શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય્ મહાનુભાવો મહાદેવો વાક્યમિદં જગાદ । દદામિ તે ક્રીડનકં તુ કુક્કુટં તથાનુગૌ શાખવિશાખસંજ્ઞૌ । કુમાર ભૂતગ્રહનાયકો ભવાન્ ભવસ્વ દેવેશ્વર સેનયાપતિઃ ।। ૨૫.

તેના વચન સાંભળી મહાદેવે કહ્યું: 'હું તને રમવા માટે કૂકડ આપું છું અને સાથે શાખ અને વિશાખ નામના બે સહાયકો પણ આપું છું. હે કુમાર, તું ભૂતગણનો નેતા અને દેવસેનાનો સેનાપતિ બન.'

એવમુક્ત્વા તતો દેવઃ સર્વે દેવાશ્ચ પાર્થિવ । તુષ્ટુવુર્વાગ્ભિરિષ્ટાભિઃ સ્કન્દં સેનાપતિં તદા ।। ૨૫.

આ રીતે ભગવાને અને બધા દેવોએ, હે રાજા, ઇચ્છિત વચનો દ્વારા સ્કંદ સેનાપતિની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । ભવસ્વ દેવસેનાનીર્મહેશ્વરસુત પ્રભો । ષણ્મુખ સ્કન્દ વિશ્વેશ કુક્કુટધ્વજ પાવકે ।। ૨૫.

દેવોએ કહ્યું: મહાદેવના પુત્ર પ્રભુ, દેવસેનાના મુખ્ય બની જાઓ, છહમુખી, સ્કંદ, વિશ્વના સ્વામી, કુકડધ્વજ, અગ્નિપુત્ર, અમને આશીર્વાદ આપો.

કમ્પિતારે કુમારેશ સ્કન્દ બાલગ્રહાનુગ । જિતારે ક્રૌઞ્ચવિધ્વંસ કૃત્તિકાસુત માતૃજ ।। ૨૫.

કંપનને શાંત કરનાર, કુમારોના સ્વામી, સ્કંદ, બાળગ્રહોના અનુયાયી, વિજયી, ક્રૌંચના વિનાશક, કૃત્તિકા પુત્ર, માતાઓના દુલારા, અમને આશીર્વાદ આપો.

ભૂતગ્રહપતિશ્રેષ્ઠ પાવકિ પ્રિયદર્શન । મહાભૂતપતેઃ પુત્ર ત્રિલોચન નમોઽસ્તુ તે ।। ૨૫.

ભૂતગ્રહોના શ્રેષ્ઠ સ્વામી, અગ્નિપુત્ર, સૌમ્ય રૂપવાળા, મહાભૂતના પુત્ર, ત્રિનેત્રધારી, તમને નમન છે.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્વવર્ધ ભવનન્દનઃ । દ્વાદશાદિત્યસંકાશો બભૂવાદ્ભુતદર્શનઃ । ત્રૈલોક્યમપિ તત્તેજસ્તાપયામાસ પાર્થિવ ।। ૨૫.

દેવતાઓએ આવું સ્તુતિ કરતા, ભવનંદનનો વિકાસ થયો; તે બાર સૂર્ય જેટલો તેજસ્વી અને અદ્ભુત દેખાવાવાળો થયો, અને તેના તેજે ત્રણેય લોક દહન થયા, રાજા.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । કથં તં કૃત્રિકાપુત્રમુક્તવન્તઃ સુરં ગુરુમ્ । કથં ચ પાવકિરસૌ કથં વા માતૃનન્દનઃ ।। ૨૫.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: તમે તેને કૃત્તિકા પુત્ર, દેવગુરુ, અગ્નિપુત્ર અને માતાઓના દુલારા કેમ કહ્યું?

મહાતપા ઉવાચ । આદિમન્વન્તરે દેવ ઉત્પત્તિર્યા મયોદિતા । પરોક્ષદર્શિભિર્દેવૈરેવમેવ સ્તુતઃ પ્રભુઃ ।। ૨૫.

મહાતપાએ કહ્યું: પહેલા મન્વંતરમાં, જેમ મેં તેની ઉત્પત્તિ કહેલી, તેમ જ દેવતાઓએ પણ પરોક્ષદ્રષ્ટા તરીકે પ્રભુની સ્તુતિ કરી હતી.

કૃત્તિકા પાવકસ્ત્વન્યમાતરો ગિરિજા તથા । દ્વિજીયજન્મનિ ગુહસ્યૈતે ઉત્પત્તિહેતવઃ ।। ૨૫.

કૃત્તિકા, અગ્નિ, અન્ય માતાઓ અને ગિરિજાએ મળીને ગુહાના દ્વિજ જન્મનું કારણ બન્યા.

એવમેતત્ તવાખ્યાતં પૃચ્છતઃ પાર્થિવોત્તમ । આત્મવિદ્યાઽમૃતં ગુહ્યમહંકારસ્ય સંભવઃ ।। ૨૫.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તમે જે પૂછ્યું તે પ્રમાણે હું આત્મજ્ઞાનનું ગુપ્ત તત્વ, અમૃત અને અહંકારની ઉત્પત્તિ સમજાવી છે.

સ્વયં સ્કન્દો મહાદેવઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ । તસ્ય ષષ્ઠીં તિથિં પ્રાદાદભિષેકે પિતામહઃ ।। ૨૫.

સ્કંદ પોતે મહાદેવ છે, સર્વ પાપનો નાશક; પિતામહે તેમના અભિષેક સમયે તેમને છઠ્ઠી તિથિ અર્પણ કરી.

એતાં ફલાશનો યસ્તુ ક્ષયેન્નિયતમાનસઃ । અપુત્રોઽપિ લભેત્ પુત્રાનધનોઽપિ ધનં લભેત્ । યં યમિચ્છેત મનસા તં તં લભતિ માનવઃ ।। ૨૫.

જે કોઈ મનને સંયમમાં રાખીને આ સ્તોત્રનું ફળ ઇચ્છીને નિયમિત પાઠ કરે, તેને સંતાન ન હોય તો સંતાન મળે, ગરીબને ધન મળે, અને જે મનથી ઈચ્છે તે ફળ મળે.

યશ્ચૈતત્ પઠતિ સ્તોત્રં કાર્તિકેયસ્ય માનવઃ । તસ્ય ગેહે કુમારાણાં ક્ષેમારોગ્યં ભવિષ્યતિ ।। ૨૫.

જે માનવ આ કાર્તિકેયનું સ્તોત્ર વાંચે, તેના ઘરમાં સંતાનોનું કલ્યાણ અને આરોગ્ય રહે છે.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । શરીરસ્ય કથં મૂર્તિગ્રહણં જ્યોતિષો દ્વિજ । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ પ્રણતસ્ય દ્વિજોત્તમ ।। ૨૬.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: હે દ્વિજ, શરીર પ્રકાશમાંથી કેવી રીતે સ્વરૂપ ધારણ કરે છે? હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું નમન કરીને પૂછું છું, કૃપા કરીને મારી આ શંકા દૂર કરો.

મહાતપા ઉવાચ । યોઽસાવાત્મા જ્ઞાનશક્તિરેક એવ સનાતનઃ । સ દ્વિતીયં યદા ચૈચ્છત્ તદા સ્વાત્મસ્થિતો જ્વલત્ ।। ૨૬.

મહાતપાએ કહ્યું: એ આત્મા, એકમાત્ર શાશ્વત જ્ઞાનશક્તિ, જ્યારે બીજું બનવાની ઈચ્છા કરે છે, ત્યારે પોતાનામાં જ તેજથી પ્રગટે છે.

યઃ સૂર્ય ઇતિ ભાસ્વાંસ્તુ અન્યોન્યેન મહાત્મનઃ । લોલીભૂતાનિ તેજાંસિ ભાસયન્તિ જગત્ત્રયમ્ ।। ૨૬.

જેને સૂર્ય કહે છે, તે તેજસ્વી મહાત્માનું પ્રકાશ, એકબીજામાં હલચલ કરીને ત્રણેય લોકને પ્રકાશિત કરે છે.

તસ્મિન્ સર્વે સુરાઃ સિદ્ધા ગણાઃ સર્વે મહર્ષિભિઃ । સમં સૂતા ઇતિ વિભો તસ્માત્ સૂર્યો ભવન્ સ્તુતઃ ।। ૨૬.

તેમાં બધા દેવ, સિદ્ધ, ગણા અને મહર્ષિઓ સમાયેલી છે; તેથી, હે પ્રભુ, સૂર્યને સર્વનું મૂળ માનવામાં આવે છે.

લોલીભૂતસ્ય તસ્યાશુ તેજસોઽભૂચ્છરીરકમ્ । પૃથક્ત્વેન રવિઃ સોઽથ કીર્ત્ત્યતે વેદવાદિભિઃ ।। ૨૬.

તે તેજમાં હલચલ થતાં જ, તાત્કાલિક શરીર ઉત્પન્ન થયું; તેથી, વેદજ્ઞો તેને અલગથી રવિ કહે છે.

ભાસયન્ સર્વલોકાંસ્તુ યતોઽસાવુત્થિતો દિવિ । અતોઽસૌ ભાસ્કરઃ પ્રોક્તઃ પ્રકર્ષાચ્ચ પ્રભાકરઃ ।। ૨૬.

જે સર્વ લોકને પ્રકાશિત કરે છે અને આકાશમાં ઉગે છે, તેથી તેને ભાસ્કર અને તેની તેજસ્વિતાને કારણે પ્રભાકર કહે છે.

દિવા દિવસ ઇત્યુક્તસ્તત્કારિત્વાદ્ દિવાકરઃ । સર્વસ્ય જગતસ્ત્વાદિરાદિત્યસ્તેન ઉચ્યતે ।। ૨૬.

દિવસનું કારણ બને છે તેથી તેને દિવાકર કહે છે; અને સર્વ જગતનો આરંભ છે, તેથી તેને આદિત્ય કહે છે.

એતસ્ય દ્વાદશાદિત્યાઃ સંભૂતાસ્તેજસા પૃથક્ । પ્રધાન એવ સર્વેષાં સર્વદા સ વિબુધ્યતે ।। ૨૬.

તેમાંથી બાર સૂર્ય ઉત્પન્ન થયા, દરેક પોતપોતાના તેજથી પ્રકાશિત છે; તેમ છતાં, એ બધા સૂર્યોમાં એ હંમેશા સર્વોપરી ગણાય છે.

તં દૃષ્ટ્વા જગતો વ્યાપ્તિં કુર્વાણં પરમેશ્વરમ્ । તસ્યૈવાન્તઃ સ્થિતા દેવા વિનિષ્ક્રમ્ય સ્તુતિં જગુઃ ।। ૨૬.

જ્યારે દેવોએ એ પરમેશ્વરને આખા જગતમાં વ્યાપેલા જોયા, ત્યારે એમાં રહેલા દેવતાઓ બહાર આવીને તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.