વરાહપુરાણમ્

પૃથ્વ્યાદિતત્ત્વેષુ ભવાન્ પ્રતિષ્ઠિતો ધ્વનિસ્વરૂપો ગગને વિશેષતઃ । વાયૌ દ્વિધા તેજસિ ચ ત્રિધા જલે ચતુઃ ક્ષિતૌ પઞ્ચગુણઃ પ્રપાહિ નઃ ।। ૨૫.

'પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્ત્વોમાં તમે સ્થિત છો; આકાશમાં ધ્વનિરૂપે, વાયુમાં બે રીતે, અગ્નિમાં ત્રણ રીતે, જલમાં ચાર રીતે અને પૃથ્વીમાં પાંચ ગુણોથી, હે ભગવાન, અમારું રક્ષણ કરો.'

અગ્નિસ્વરૂપોઽસિ તરૌ તથોપલે સત્ત્વસ્વરૂપોઽસિ તથા જલેષ્વપિ । તેજઃસ્વરૂપો ભગવાન્ મહેશ્વરઃ પ્રપાહિ નો દૈત્યગણાર્દિતાન્ હર ।। ૨૫.

તમે અગ્નિસ્વરૂપ છો, વૃક્ષોમાં અને પથ્થરોમાં પણ રહો છો; તમે સત્વરૂપ છો, પાણીમાં પણ એ જ રીતે રહો છો. મહાદેવ ભગવાન તેજસ્વી સ્વરૂપ ધરાવે છે. હે હર, અમને દૈત્યોથી પીડિત થયેલા લોકોની રક્ષા કરો.

નાસીદ્યદાઽકાણ્ડમિદં ત્રિલોચન પ્રભાકરેન્દ્રદ્રવિણાધિપાઃ કુતઃ । તદા ભવાનેવ વિરુદ્ધલોચન પ્રમાણબાધાદિવિવર્જિતઃ સ્થિતઃ ।। ૨૫.

જ્યારે આ આખું જગત હતું જ નહીં, હે ત્રિનેત્રધારી, ત્યારે સૂર્ય, ચંદ્ર કે ધનની દેવતા ક્યાંથી હોઈ શકે? એ સમયે માત્ર તમે જ, વિરુદ્ધ આંખો ધરાવનાર, બધાં બંધન અને માપથી પર રહેલા, અસ્તિત્વમાં હતા.

કપાલમાલિન્ શશિખણ્ડશેખર શ્મશાનવાસિન્ સિતભસ્મગુણ્ઠિત । ફણીન્દ્રસંવીતતનોઽન્તકાપહ પ્રપાહિ નો દક્ષધિયા સુરેશ્વર ।। ૨૫.

હે કપાળની માળા ધારનાર, ચંદ્રની કળા શિરો પર ધારનાર, શ્મશાનમાં વસનાર, સફેદ ભસ્મથી ઢંકાયેલા, સાપોના રાજાથી શરીર પર લપેટાયેલા, મૃત્યુને દૂર કરનાર, દેવોના સ્વામી, તમારી બુદ્ધિથી અમારે રક્ષા કરો.

ભવાન્ પુમાન્ શક્તિરિયં ગિરેઃ સુતા સર્વાઙ્ગરૂપા ભગવંસ્તથા ત્વયિ । ત્રિશૂલરૂપેણ જગત્ત્રયં કરે સ્થિતં ત્રિનેત્રેષુ મખાગ્નયસ્ત્રયઃ ।। ૨૫.

તમે પરમ પુરુષ છો અને આ શક્તિ પર્વતપુત્રી છે; હે ભગવાન, એ તમારી દરેક અંગમાં વ્યાપી છે. ત્રિશૂલના રૂપે ત્રણેય લોક તમારા હાથમાં છે અને તમારા ત્રણ આંખોમાં યજ્ઞના ત્રણ અગ્નિ વસે છે.

જટાસ્વરૂપેણ સમસ્તસાગરાઃ કુલાચલાઃ સિન્ધુવહાશ્ચ સર્વશઃ । શશી પરં જ્ઞાનમિદં તવ સ્થિતં ન દેવ પશ્યન્તિ કુદૃષ્ટયો જનાઃ ।। ૨૫.

તમારી જટામાં બધા સાગરો, મહાપર્વતો અને તમામ નદીઓ સમાયેલાં છે. ચંદ્ર અને પરમ જ્ઞાન પણ તમામાં સ્થિત છે. હે દેવ, જેઓની દૃષ્ટિ ખોટી છે, તેઓ આ બધું જોઈ શકતા નથી.

નારાયણસ્ત્વં જગતાં સમુદ્ભવ- સ્તથા ભવઃ સૈવ ચતુર્મુખો ભવાન્ । સત્ત્વાદિભેદેન તથાગ્નિભેદતો યુગાદિભેદેન ચ સંસ્થિતસ્ત્રિધા ।। ૨૫.

તમે નારાયણ છો, જગતના મૂળ છો; એ જ રીતે તમે ભવ અને ચતુર્મુખ પણ છો. સત્વાદિ અને અગ્નિના ભેદથી, તેમજ યુગોના ભેદથી, તમે ત્રણ રૂપે સ્થિત છો.

ભવન્તમેતે સુરનાયકાઃ પ્રભો ભવાર્થિનોઽન્યસ્ય વદન્તિ તોષયન્ । યતસ્તતો નો ભવ ભૂતિભૂષણ પ્રપાહિ વિશ્વેશ્વર રુદ્ર તે નમઃ ।। ૨૫.

હે પ્રભુ, દેવોના નેતાઓ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છીને માત્ર તમારી જ સ્તુતિ કરે છે, બીજાની નહીં. તેથી, હે ભસ્મથી શોભિત, અમારે દયા કરો. હે વિશ્વના સ્વામી, રુદ્ર, તમને વંદન છે; અમારે રક્ષા કરો.

મહાતપા ઉવાચ । એવં સ્તુતસ્તદા દેવો રુદ્રઃ પશુપતિઃ સુરૈઃ । ઉવાચ દેવાનવ્યગ્રઃ કિં કાર્યં બ્રૂત મા ચિરમ્ ।। ૨૫.

મહાતપસ્વી બોલ્યા: એ સમયે દેવતાઓએ જયારે રુદ્ર, પશુપતિની સ્તુતિ કરી, ત્યારે તેમણે નિર્વિકારપણે દેવતાઓને કહ્યું: 'શી જરૂર છે, જલ્દી કહો.'

દેવા ઊચુઃ । સેનાપતિં નો દેવેશ દેહિ દૈત્યવધાય વૈ । દેવાનાં બ્રહ્મમુખ્યાનામેતદેવ હિતં ભવેત્ ।। ૨૫.

દેવોએ કહ્યું: હે દેવોના દેવ, અમને દૈત્યોના વિનાશ માટે એક સેનાપતિ આપો. આ જ અમારે માટે, બ્રહ્મા સહિતના દેવતાઓ માટે, સારા રહેશે.

રુદ્ર ઉવાચ । દદામિ સેનાનાથં વો દેવા ભવત વિજ્વરાઃ । ભવિષ્યમસ્તિ પૌરાણં યોગાદીનામચિન્તયન્ ।। ૨૫.

રુદ્રે કહ્યું: હું તમને સેનાપતિ આપું છું, હે દેવો, હવે નિરભય રહો. ભવિષ્યમાં એક પ્રાચીન, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વિચારોની પાર રહેનારો જન્મશે.

એવમુક્ત્વા હરો દેવાન્ વિસૃજ્ય સ્વાઙ્ગસંસ્થિતામ્ । શક્તિં સંક્ષોભયામાસ પુત્રહેતોઃ પરંતપ ।। ૨૫.

આ રીતે કહીને હરએ દેવતાઓને વિદાય આપી અને પોતાના અંગમાં રહેલી શક્તિને પુત્ર માટે જાગૃત કરી.

તસ્ય ક્ષોભયતઃ શક્તિં જ્વલનાર્કસમપ્રભઃ । કુમારઃ સહજાં શક્તિં બિભ્રજ્જ્ઞાનૈકશાલિનીમ્ ।। ૨૫.

જ્યારે તેમણે પોતાની શક્તિ જાગૃત કરી, ત્યારે અગ્નિ અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો, જે પોતાની સહજ શક્તિ અને અનન્ય જ્ઞાનથી યુક્ત હતો.

ઉત્પત્તિસ્તસ્ય રાજેન્દ્ર બહુરૂપા વ્યવસ્થિતા । મન્વન્તરેષ્વનેકેષુ દેવસેનાપતિઃ કિલ ।। ૨૫.

હે રાજા, તેની ઉત્પત્તિ અનેક રૂપે અને વિવિધ રીતે સ્થિર છે; અનેક મન્વંતરોમાં તે દેવસેનાનો સેનાપતિ રહ્યો છે.

યોઽસૌ શરીરગો દેવઃ અહંકારેતિ કીર્ત્તિતઃ । પ્રયોજનવશાદ્ દેવઃ સૈવ સેનાપતિર્વિભો ।। ૨૫.

જે દેવ શરીરમાં વસે છે, તેને 'અહંકાર' કહેવાય છે. જરૂર પડે ત્યારે એ જ દેવ સેનાપતિ બને છે, હે પ્રભુ.

તસ્મિન્ જાતે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વદૈવૈઃ સમન્વિતઃ । પૂજયામાસ દેવેશં શિવં પશુપતિં તદા ।। ૨૫.

જ્યારે એ જન્મ્યો, ત્યારે બ્રહ્મા અને બધા દેવોએ મળી ભગવાન શિવ, પશુપતિની પૂજા કરી.

સર્વૈશ્ચ દેવૈ ઋષિભિશ્ચ સિદ્ધૈઃ સેનાપતિર્વરદાનેન તેન । આપ્યાયિતઃ સોઽપિ સુરાનુવાચ સખાયાર્થં ક્રડને કાર્યમેવ ।। ૨૫.

બધા દેવો, ઋષિઓ અને સિદ્ધોએ સેનાપતિને વરદાન આપી સન્માનિત કર્યો. તે પ્રસન્ન થઈને દેવોને રમતમાં સાથીની ઇચ્છા વિશે કહ્યું.

શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય્ મહાનુભાવો મહાદેવો વાક્યમિદં જગાદ । દદામિ તે ક્રીડનકં તુ કુક્કુટં તથાનુગૌ શાખવિશાખસંજ્ઞૌ । કુમાર ભૂતગ્રહનાયકો ભવાન્ ભવસ્વ દેવેશ્વર સેનયાપતિઃ ।। ૨૫.

તેના વચન સાંભળી મહાદેવે કહ્યું: 'હું તને રમવા માટે કૂકડ આપું છું અને સાથે શાખ અને વિશાખ નામના બે સહાયકો પણ આપું છું. હે કુમાર, તું ભૂતગણનો નેતા અને દેવસેનાનો સેનાપતિ બન.'

એવમુક્ત્વા તતો દેવઃ સર્વે દેવાશ્ચ પાર્થિવ । તુષ્ટુવુર્વાગ્ભિરિષ્ટાભિઃ સ્કન્દં સેનાપતિં તદા ।। ૨૫.

આ રીતે ભગવાને અને બધા દેવોએ, હે રાજા, ઇચ્છિત વચનો દ્વારા સ્કંદ સેનાપતિની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । ભવસ્વ દેવસેનાનીર્મહેશ્વરસુત પ્રભો । ષણ્મુખ સ્કન્દ વિશ્વેશ કુક્કુટધ્વજ પાવકે ।। ૨૫.

દેવોએ કહ્યું: મહાદેવના પુત્ર પ્રભુ, દેવસેનાના મુખ્ય બની જાઓ, છહમુખી, સ્કંદ, વિશ્વના સ્વામી, કુકડધ્વજ, અગ્નિપુત્ર, અમને આશીર્વાદ આપો.

કમ્પિતારે કુમારેશ સ્કન્દ બાલગ્રહાનુગ । જિતારે ક્રૌઞ્ચવિધ્વંસ કૃત્તિકાસુત માતૃજ ।। ૨૫.

કંપનને શાંત કરનાર, કુમારોના સ્વામી, સ્કંદ, બાળગ્રહોના અનુયાયી, વિજયી, ક્રૌંચના વિનાશક, કૃત્તિકા પુત્ર, માતાઓના દુલારા, અમને આશીર્વાદ આપો.

ભૂતગ્રહપતિશ્રેષ્ઠ પાવકિ પ્રિયદર્શન । મહાભૂતપતેઃ પુત્ર ત્રિલોચન નમોઽસ્તુ તે ।। ૨૫.

ભૂતગ્રહોના શ્રેષ્ઠ સ્વામી, અગ્નિપુત્ર, સૌમ્ય રૂપવાળા, મહાભૂતના પુત્ર, ત્રિનેત્રધારી, તમને નમન છે.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્વવર્ધ ભવનન્દનઃ । દ્વાદશાદિત્યસંકાશો બભૂવાદ્ભુતદર્શનઃ । ત્રૈલોક્યમપિ તત્તેજસ્તાપયામાસ પાર્થિવ ।। ૨૫.

દેવતાઓએ આવું સ્તુતિ કરતા, ભવનંદનનો વિકાસ થયો; તે બાર સૂર્ય જેટલો તેજસ્વી અને અદ્ભુત દેખાવાવાળો થયો, અને તેના તેજે ત્રણેય લોક દહન થયા, રાજા.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । કથં તં કૃત્રિકાપુત્રમુક્તવન્તઃ સુરં ગુરુમ્ । કથં ચ પાવકિરસૌ કથં વા માતૃનન્દનઃ ।। ૨૫.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: તમે તેને કૃત્તિકા પુત્ર, દેવગુરુ, અગ્નિપુત્ર અને માતાઓના દુલારા કેમ કહ્યું?

મહાતપા ઉવાચ । આદિમન્વન્તરે દેવ ઉત્પત્તિર્યા મયોદિતા । પરોક્ષદર્શિભિર્દેવૈરેવમેવ સ્તુતઃ પ્રભુઃ ।। ૨૫.

મહાતપાએ કહ્યું: પહેલા મન્વંતરમાં, જેમ મેં તેની ઉત્પત્તિ કહેલી, તેમ જ દેવતાઓએ પણ પરોક્ષદ્રષ્ટા તરીકે પ્રભુની સ્તુતિ કરી હતી.

કૃત્તિકા પાવકસ્ત્વન્યમાતરો ગિરિજા તથા । દ્વિજીયજન્મનિ ગુહસ્યૈતે ઉત્પત્તિહેતવઃ ।। ૨૫.

કૃત્તિકા, અગ્નિ, અન્ય માતાઓ અને ગિરિજાએ મળીને ગુહાના દ્વિજ જન્મનું કારણ બન્યા.

એવમેતત્ તવાખ્યાતં પૃચ્છતઃ પાર્થિવોત્તમ । આત્મવિદ્યાઽમૃતં ગુહ્યમહંકારસ્ય સંભવઃ ।। ૨૫.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તમે જે પૂછ્યું તે પ્રમાણે હું આત્મજ્ઞાનનું ગુપ્ત તત્વ, અમૃત અને અહંકારની ઉત્પત્તિ સમજાવી છે.

સ્વયં સ્કન્દો મહાદેવઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ । તસ્ય ષષ્ઠીં તિથિં પ્રાદાદભિષેકે પિતામહઃ ।। ૨૫.

સ્કંદ પોતે મહાદેવ છે, સર્વ પાપનો નાશક; પિતામહે તેમના અભિષેક સમયે તેમને છઠ્ઠી તિથિ અર્પણ કરી.

એતાં ફલાશનો યસ્તુ ક્ષયેન્નિયતમાનસઃ । અપુત્રોઽપિ લભેત્ પુત્રાનધનોઽપિ ધનં લભેત્ । યં યમિચ્છેત મનસા તં તં લભતિ માનવઃ ।। ૨૫.

જે કોઈ મનને સંયમમાં રાખીને આ સ્તોત્રનું ફળ ઇચ્છીને નિયમિત પાઠ કરે, તેને સંતાન ન હોય તો સંતાન મળે, ગરીબને ધન મળે, અને જે મનથી ઈચ્છે તે ફળ મળે.