વરાહપુરાણમ્

પ્રજાપાલ ઉવાચ । અહંકારાત્ કથં જજ્ઞે કાર્ત્તિકેયો દ્વિજોત્તમ । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ પૃચ્છતો વૈ મહામુને ।। ૨૫.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કાર્તિકેયનો જન્મ અહંકારથી કેવી રીતે થયો? મહામુને, કૃપા કરીને મારા આ સંશયને દૂર કરો.

મહાતપા ઉવાચ । સર્વેષામેવ તત્ત્વાનાં યઃ પરઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ । તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં તત્ત્વાદિ ત્રિવિધં તુ તત્ ।। ૨૫.

મહાતપાએ કહ્યું: સર્વ તત્ત્વોના મૂળરૂપે જે પરમ પુરુષ કહેવાય છે, તેમાંથી અવ્યક્ત ઉત્પન્ન થયું અને તેમાંથી તત્ત્વાદિ ત્રણ પ્રકારના તત્વો પ્રગટ થયા.

પુરુષાવ્યક્તયોર્મધ્યે મહત્ત્વં સમપદ્યત । સ ચાહંકાર ઇત્યુક્તો યો મહાન્ સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫.

પુરુષ અને અવ્યક્ત વચ્ચે મહત્તત્વ પ્રગટ થયું; તેને અહંકાર કહેવામાં આવે છે, જે મહાન કહેવાય છે.

પુરુષો વિષ્ણુરિત્યુક્તઃ શિવો વા નામતઃ સ્મૃતઃ । અવ્યક્તં તુ ઉમા દેવી શ્રીર્વા પદ્મનિભેક્ષણા ।। ૨૫.

પુરુષને 'વિષ્ણુ' કહેવામાં આવે છે, અથવા નામથી 'શિવ' તરીકે ઓળખાય છે; જે અવ્યક્ત છે, તે ઉમા દેવી છે, અથવા કમળ જેવી આંખો ધરાવતી શ્રી છે.

તત્સંયોગાદહંકારઃ સ ચ સેનાપતિર્ગુહઃ । તસ્યોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ રાજન્ મહામતે ।। ૨૫.

આ બન્નેના મિલનથી અહંકાર જન્મે છે, અને એ જ સેના પ્રમુખ ગુહા છે; હવે હું એના જન્મની વાત કહું છું, રાજન, ધ્યાનથી સાંભળો.

આદ્યો નારાયણો દેવસ્તસ્માદ્ બ્રહ્મા તતોઽભવત્ । અતઃ સ્વયંભુવશ્ચાન્યે મરીચ્યાદ્યાર્કસંભવાઃ ।। ૨૫.

પ્રથમ નારાયણ દેવ હતા; એમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા; પછી એમાંથી સ્વયંભુ અને મરીચિ વગેરે, જે સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ આવ્યા.

તેષ્વારભ્ય સુરા દૈત્યા ગન્ધર્વા માનુષાઃ ખગાઃ । પશવઃ સર્વભૂતાનિ સૃષ્ટિરેષા પ્રકીર્તિતા ।। ૨૫.

એમાંથી દેવો, દૈત્યો, ગંધર્વો, માનવો, પક્ષીઓ, પશુઓ અને બધા જ જીવ ઉત્પન્ન થયા—આ જ સૃષ્ટિ કહેવાય છે.

સૃષ્ટ્યાં વિસ્તારિતાયાં તુ દેવદૈત્યા મહાબલાઃ । સાપત્ન્યં ભાવમાસ્થાય યુયુધુર્વિજિગીષવઃ ।। ૨૫.

જ્યારે સૃષ્ટિ વિસ્તરવા લાગી, ત્યારે શક્તિશાળી દેવો અને દૈત્યો, પરસ્પર શત્રુભાવ રાખીને, જીત માટે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

દૈત્યાનાં બલિનઃ સન્તિ નાયકા યુદ્ધદુર્મદાઃ । હિરણ્યકશિપુઃ પૂર્વં હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ । વિપ્રચિત્તિર્વિચિત્તિશ્ચ ભીમાક્ષઃ ક્રૌઞ્ચ એવ ચ ।। ૨૫.

દૈત્યોમાં પણ ઘણા બળવાન નેતાઓ છે, જે યુદ્ધમાં અહંકાર ધરાવે છે: પહેલા હિરણ્યકશિપુ, પછી મહાબળવાન હિરણ્યાક્ષ, વિપ્રચિત્તિ, વિચિત્તિ, ભીમાક્ષ અને ક્રૌંચ પણ.

એતેઽતિબલિનઃ શૂરા દેવસૈન્યં મહામૃધે । અનારતં સિતૈર્બાણૈર્જયન્તેઽનુદિનં મૃધે ।। ૨૫.

આ બધા અત્યંત બળવાન વીરોએ મહાયુદ્ધમાં રોજ રોજ તીક્ષ્ણ બાણોથી દેવસેનાને સતત હરાવ્યા છે.

તેષાં પરાજયં દૃષ્ટ્વા દેવાનાં તુ બૃહસ્પતિઃ । ઉવાચ હીનં વઃ સૈન્યં નાયકેન વિના સુરાઃ ।। ૨૫.

દેવતાઓની હાર જોઈને બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'હે દેવો, તમારું સેનાપતિ વિના સેનાનું બળ ઓછું છે.'

એકેનેન્દ્રેણ દિવ્યં તુ સૈન્યં પાતું ન શક્યતે । અતઃ સેનાપતિં કિઞ્ચિદન્વેષયત માચિરમ્ ।। ૨૫.

'માત્ર ઇન્દ્રથી આ દૈવી સેના રક્ષાઈ શકે નહીં; તેથી, તરત જ કોઈ સેનાપતિ શોધો.'

એવમુક્તાસ્તતો દેવા જગ્મુર્લોકપિતામહમ્ । સેનાપતિં ચ નો દેહિ વાક્યમૂચુઃ સસંભ્રમમ્ ।। ૨૫.

આ રીતે કહેવામાં આવ્યા પછી, દેવતાઓ લોકપિતામહ પાસે ગયા અને ઘબડાટ સાથે કહ્યું: 'અમને સેનાપતિ આપો.'

તતો દધ્યૌ ચતુર્વક્ત્રઃ કિમેષાં ક્રિયતે મયા । બ્રહ્માઽથ ચિન્તયામાસ રુદ્રં પ્રતિ મનોગતમ્ ।। ૨૫.

પછી ચતુરમુખ બ્રહ્માએ વિચાર્યું: 'હું એમના માટે શું કરું?' પછી બ્રહ્માએ મનમાં રુદ્રનું સ્મરણ કર્યું.

તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા ઋષયઃ સિદ્ધચારણાઃ । બ્રહ્માણં પુરતઃ કૃત્વા જગ્મુઃ કૈલાસપર્વતમ્ ।। ૨૫.

પછી દેવો, ગંધર્વો, ઋષિઓ, સિદ્ધો અને ચારણો, બ્રહ્માને આગળ રાખીને, કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા.

તત્ર દૃષ્ટ્વા મહાદેવં શિવં પશુપતિં વિભુમ્ । તુષ્ટવુર્વિવિધૈસ્તોત્રૈઃ શક્રાદ્યાસ્ત્રિદિવૌકસઃ ।। ૨૫.

ત્યાં મહાદેવ, શિવ, પશુપતિ, મહાન ભગવાનને જોઈને, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવોએ વિવિધ સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । નમામ સર્વે શરણાર્થિનો વયં મહેશ્વરં ત્ર્યમ્બકભૂતભાવનમ્ । ઉમાપતે વિશ્વપતે મરુત્પતે જગત્પતે શંકર પાહિ નઃ સ્વયમ્ ।। ૨૫.

દેવોએ કહ્યું: 'અમે બધા શરણમાં આવીને મહાદેવ, ત્ર્યંબક, ભૂતોના સર્જનહારને નમન કરીએ છીએ; ઉમાપતિ, વિશ્વપતિ, પવનપતિ, જગતપતિ, શંકર, તમે અમારો રક્ષણ કરો.'

જટાકલાપાગ્રશશાઙ્કદીધિતિ- પ્રકાશિતાશેષજગત્ત્રયામલ । ત્રિશૂલપાણે પુરુષોત્તમાચ્યુત પ્રપાહિ દૈત્યાચ્ચ જગત્ત્રયોદરે ।। ૨૫.

'જેઓની જટામાં ચાંદની કિરણો ચમકે છે, જેમના તેજથી ત્રણેય લોક પ્રકાશિત થાય છે, ત્રિશૂલધારી, સર્વોત્તમ પુરુષ, અચ્યૂત, તમે દૈત્યોમાંથી ત્રણેય લોકનું રક્ષણ કરો.'

ત્વમાદિદેવઃ પુરુષોત્તમો હરિ- ર્ભવો મહેશસ્ત્રિપુરાન્તકો વિભુઃ । ભગાક્ષિહા દૈત્યરિપુઃ પુરાતનો વૃષધ્વજઃ પાહિ સુરોત્તમોત્તમ ।। ૨૫.

'તમે આદિદેવ, સર્વોત્તમ પુરુષ, હરિ, ભવ, મહેશ, ત્રિપુરવિનાશક, મહાન, ભગાના નેત્રના વિનાશક, દૈત્યોના શત્રુ અને વૃષધ્વજ છો—હે સર્વોત્તમ દેવ, અમારું રક્ષણ કરો.'

ગિરીશજાનાથ ગિરિપ્રિયાપ્રિય પ્રભો સમસ્તામરલોકપૂજિત । ગણેશ ભૂતેશ શિવાક્ષયાવ્યય પ્રપાહિ નો દૈત્યવરાન્તકાચ્યુત ।। ૨૫.

'પર્વતપુત્રના નાથ, પર્વતકન્યાના પ્રિય, પ્રભુ, બધા અમરલોકોમાં પૂજિત, ગણોના સ્વામી, ભૂતોના સ્વામી, શિવ, અક્ષય અને અવિનાશી, દૈત્યોના વિનાશક, અચ્યૂત, અમારું રક્ષણ કરો.'

પૃથ્વ્યાદિતત્ત્વેષુ ભવાન્ પ્રતિષ્ઠિતો ધ્વનિસ્વરૂપો ગગને વિશેષતઃ । વાયૌ દ્વિધા તેજસિ ચ ત્રિધા જલે ચતુઃ ક્ષિતૌ પઞ્ચગુણઃ પ્રપાહિ નઃ ।। ૨૫.

'પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્ત્વોમાં તમે સ્થિત છો; આકાશમાં ધ્વનિરૂપે, વાયુમાં બે રીતે, અગ્નિમાં ત્રણ રીતે, જલમાં ચાર રીતે અને પૃથ્વીમાં પાંચ ગુણોથી, હે ભગવાન, અમારું રક્ષણ કરો.'

અગ્નિસ્વરૂપોઽસિ તરૌ તથોપલે સત્ત્વસ્વરૂપોઽસિ તથા જલેષ્વપિ । તેજઃસ્વરૂપો ભગવાન્ મહેશ્વરઃ પ્રપાહિ નો દૈત્યગણાર્દિતાન્ હર ।। ૨૫.

તમે અગ્નિસ્વરૂપ છો, વૃક્ષોમાં અને પથ્થરોમાં પણ રહો છો; તમે સત્વરૂપ છો, પાણીમાં પણ એ જ રીતે રહો છો. મહાદેવ ભગવાન તેજસ્વી સ્વરૂપ ધરાવે છે. હે હર, અમને દૈત્યોથી પીડિત થયેલા લોકોની રક્ષા કરો.

નાસીદ્યદાઽકાણ્ડમિદં ત્રિલોચન પ્રભાકરેન્દ્રદ્રવિણાધિપાઃ કુતઃ । તદા ભવાનેવ વિરુદ્ધલોચન પ્રમાણબાધાદિવિવર્જિતઃ સ્થિતઃ ।। ૨૫.

જ્યારે આ આખું જગત હતું જ નહીં, હે ત્રિનેત્રધારી, ત્યારે સૂર્ય, ચંદ્ર કે ધનની દેવતા ક્યાંથી હોઈ શકે? એ સમયે માત્ર તમે જ, વિરુદ્ધ આંખો ધરાવનાર, બધાં બંધન અને માપથી પર રહેલા, અસ્તિત્વમાં હતા.

કપાલમાલિન્ શશિખણ્ડશેખર શ્મશાનવાસિન્ સિતભસ્મગુણ્ઠિત । ફણીન્દ્રસંવીતતનોઽન્તકાપહ પ્રપાહિ નો દક્ષધિયા સુરેશ્વર ।। ૨૫.

હે કપાળની માળા ધારનાર, ચંદ્રની કળા શિરો પર ધારનાર, શ્મશાનમાં વસનાર, સફેદ ભસ્મથી ઢંકાયેલા, સાપોના રાજાથી શરીર પર લપેટાયેલા, મૃત્યુને દૂર કરનાર, દેવોના સ્વામી, તમારી બુદ્ધિથી અમારે રક્ષા કરો.

ભવાન્ પુમાન્ શક્તિરિયં ગિરેઃ સુતા સર્વાઙ્ગરૂપા ભગવંસ્તથા ત્વયિ । ત્રિશૂલરૂપેણ જગત્ત્રયં કરે સ્થિતં ત્રિનેત્રેષુ મખાગ્નયસ્ત્રયઃ ।। ૨૫.

તમે પરમ પુરુષ છો અને આ શક્તિ પર્વતપુત્રી છે; હે ભગવાન, એ તમારી દરેક અંગમાં વ્યાપી છે. ત્રિશૂલના રૂપે ત્રણેય લોક તમારા હાથમાં છે અને તમારા ત્રણ આંખોમાં યજ્ઞના ત્રણ અગ્નિ વસે છે.

જટાસ્વરૂપેણ સમસ્તસાગરાઃ કુલાચલાઃ સિન્ધુવહાશ્ચ સર્વશઃ । શશી પરં જ્ઞાનમિદં તવ સ્થિતં ન દેવ પશ્યન્તિ કુદૃષ્ટયો જનાઃ ।। ૨૫.

તમારી જટામાં બધા સાગરો, મહાપર્વતો અને તમામ નદીઓ સમાયેલાં છે. ચંદ્ર અને પરમ જ્ઞાન પણ તમામાં સ્થિત છે. હે દેવ, જેઓની દૃષ્ટિ ખોટી છે, તેઓ આ બધું જોઈ શકતા નથી.

નારાયણસ્ત્વં જગતાં સમુદ્ભવ- સ્તથા ભવઃ સૈવ ચતુર્મુખો ભવાન્ । સત્ત્વાદિભેદેન તથાગ્નિભેદતો યુગાદિભેદેન ચ સંસ્થિતસ્ત્રિધા ।। ૨૫.

તમે નારાયણ છો, જગતના મૂળ છો; એ જ રીતે તમે ભવ અને ચતુર્મુખ પણ છો. સત્વાદિ અને અગ્નિના ભેદથી, તેમજ યુગોના ભેદથી, તમે ત્રણ રૂપે સ્થિત છો.

ભવન્તમેતે સુરનાયકાઃ પ્રભો ભવાર્થિનોઽન્યસ્ય વદન્તિ તોષયન્ । યતસ્તતો નો ભવ ભૂતિભૂષણ પ્રપાહિ વિશ્વેશ્વર રુદ્ર તે નમઃ ।। ૨૫.

હે પ્રભુ, દેવોના નેતાઓ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છીને માત્ર તમારી જ સ્તુતિ કરે છે, બીજાની નહીં. તેથી, હે ભસ્મથી શોભિત, અમારે દયા કરો. હે વિશ્વના સ્વામી, રુદ્ર, તમને વંદન છે; અમારે રક્ષા કરો.

મહાતપા ઉવાચ । એવં સ્તુતસ્તદા દેવો રુદ્રઃ પશુપતિઃ સુરૈઃ । ઉવાચ દેવાનવ્યગ્રઃ કિં કાર્યં બ્રૂત મા ચિરમ્ ।। ૨૫.

મહાતપસ્વી બોલ્યા: એ સમયે દેવતાઓએ જયારે રુદ્ર, પશુપતિની સ્તુતિ કરી, ત્યારે તેમણે નિર્વિકારપણે દેવતાઓને કહ્યું: 'શી જરૂર છે, જલ્દી કહો.'