વરાહપુરાણમ્

પાતાલં વિતલં ચૈવ હર્મ્યાખ્યં ચ તૃતીયકમ્ । દત્તં ચૈવ સદા રમ્યં ગૃહં તત્ર ગમિષ્યથ ।। ૨૪.

પાતાળ, વિતલ અને ત્રીજું હર્મ્ય નામનું સુખદાયક ઘર તમને આપું છું; તમે ત્યાં જશો.

તત્ર ભોગાન્ બહુવિધાન્ ભુઞ્જાના મમ શાસનાત્ । તિષ્ઠધ્વં સપ્તમં યાવદ્ રાત્ર્યન્તં તુ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૪.

ત્યાં તમે મારા આદેશથી અનેક પ્રકારના આનંદ માણો અને સાતમી રાત સુધી વારંવાર ત્યાં જ રહો.

તતો વૈવસ્વતસ્યાદૌ કાશ્યપેયા ભવિષ્યથ । દાયાદાઃ સર્વદેવાનાં સુપર્ણસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૨૪.

પછી વૈવસ્વતના સમયની શરૂઆતમાં, તમે કશ્યપના વંશજો સર્વ દેવો અને વિદ્વાન સુપર્ણના વારસદાર બનશો.

તદા પ્રસૂતિર્વઃ સર્વા ભોક્ષ્યતે ચિત્રભાનુના । ભવતાં નૈવ દોષોઽયં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૨૪.

ત્યારે ચિત્રભાનુ તમારી સર્વ સંતાનને ભક્ષી જશે; તેમાં તમારો કોઈ દોષ રહેશે નહીં—આમાં કોઈ શંકા નથી.

યે વૈ ક્રૂરા ભોગિનો દુર્વિનીતા - સ્તેષામન્તો ભવિતા નાન્યથૈતત્ । કાલપ્રાપ્તં ભક્ષયધ્વં દશધ્વં તથાઽપકારે ચ કૃતે મનુષ્યમ્ ।। ૨૪.

જે સાપો ક્રૂર અને અણઘડ છે, તેમનો અંત ચોક્કસ આવશે. યોગ્ય સમયે, અથવા જો માનવથી અણ્યાય થાય, તો તેમને દંશ આપો અને ખાઓ.

મન્ત્રૌષધૈર્ગારુડમણ્ડલૈશ્ચ બદ્ધૈર્દૃષ્ટૈર્માનવા યે ચરન્તિ । તેષાં ભીતૈર્વર્ત્તિતવ્યં ન ચાન્ય- ચ્ચિન્ત્યં કાર્યં ચાન્યથા વો વિનાશઃ ।। ૨૪.

જે માનવો મંત્ર, ઔષધિ કે ગરુડના મંડળથી સુરક્ષિત હોય, અથવા બંધાયેલા કે દેખાતા હોય, તેમના સામે ડરીને વર્તવું; નહિંતર વિચારો કે કરો નહીં, નહીં તો તમારો નાશ થશે.

ઇતીરિતે બ્રહ્મણા તે ભુજઙ્ગા જગ્મુઃ સ્થાનં ક્ષ્માતલાખ્યં હિ સર્વે । તસ્થુર્ભોગાન્ ભુઞ્જમાનાઃ સમગ્રાન્ રસાતલે લીલયા સંસ્થિતાસ્તે ।। ૨૪.

બ્રહ્માજીએ આ રીતે કહ્યા પછી, બધા સાપો પૃથ્વી પરના સ્થળે ગયા અને રસાતળમાં આનંદપૂર્વક સર્વ સુખ ભોગવતા સ્થિર રહ્યા.

એવં શાપં તુ તે લબ્ધ્વા પ્રસાદં ચ ચતુર્મુખાત્ । તસ્થુઃ પાતાલનિલયે મુદિતેનાન્તરાત્મના ।। ૨૪.

આ રીતે ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી શાપ અને કૃપા મળ્યા પછી, તેઓ પાતાળના નિવાસમાં અંતરથી ખુશ રહીને વસવા લાગ્યા.

એતત્ સર્વં ચ પઞ્ચમ્યાં તેષાં જાતં મહાત્મનામ્ । અતસ્ત્વિયં તિથિર્ધન્યા સર્વપાપહરા શુભા ।। ૨૪.

આ બધું મહાન આત્માવાળા સાપો માટે પંચમીના દિવસે બન્યું હતું; તેથી આ તિથિ શુભ, પાવન અને સર્વ પાપો દૂર કરનારી છે.

એતસ્યાં સંયતો યસ્તુ અમ્લં તુ પરિવર્જયેત્ । ક્ષીરેણ સ્નાપયેન્નાગાંસ્તસ્ય યાસ્યન્તિ મિત્રતામ્ ।। ૨૪.

જે કોઈ આ દિવસે સ્વયં નિયંત્રણ રાખે, ખાટ્ટું ટાળે અને સાપોને દૂધથી સ્નાન કરાવે, તેમને સાપો મિત્ર બની જશે.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । અહંકારાત્ કથં જજ્ઞે કાર્ત્તિકેયો દ્વિજોત્તમ । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ પૃચ્છતો વૈ મહામુને ।। ૨૫.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કાર્તિકેયનો જન્મ અહંકારથી કેવી રીતે થયો? મહામુને, કૃપા કરીને મારા આ સંશયને દૂર કરો.

મહાતપા ઉવાચ । સર્વેષામેવ તત્ત્વાનાં યઃ પરઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ । તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં તત્ત્વાદિ ત્રિવિધં તુ તત્ ।। ૨૫.

મહાતપાએ કહ્યું: સર્વ તત્ત્વોના મૂળરૂપે જે પરમ પુરુષ કહેવાય છે, તેમાંથી અવ્યક્ત ઉત્પન્ન થયું અને તેમાંથી તત્ત્વાદિ ત્રણ પ્રકારના તત્વો પ્રગટ થયા.

પુરુષાવ્યક્તયોર્મધ્યે મહત્ત્વં સમપદ્યત । સ ચાહંકાર ઇત્યુક્તો યો મહાન્ સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫.

પુરુષ અને અવ્યક્ત વચ્ચે મહત્તત્વ પ્રગટ થયું; તેને અહંકાર કહેવામાં આવે છે, જે મહાન કહેવાય છે.

પુરુષો વિષ્ણુરિત્યુક્તઃ શિવો વા નામતઃ સ્મૃતઃ । અવ્યક્તં તુ ઉમા દેવી શ્રીર્વા પદ્મનિભેક્ષણા ।। ૨૫.

પુરુષને 'વિષ્ણુ' કહેવામાં આવે છે, અથવા નામથી 'શિવ' તરીકે ઓળખાય છે; જે અવ્યક્ત છે, તે ઉમા દેવી છે, અથવા કમળ જેવી આંખો ધરાવતી શ્રી છે.

તત્સંયોગાદહંકારઃ સ ચ સેનાપતિર્ગુહઃ । તસ્યોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ રાજન્ મહામતે ।। ૨૫.

આ બન્નેના મિલનથી અહંકાર જન્મે છે, અને એ જ સેના પ્રમુખ ગુહા છે; હવે હું એના જન્મની વાત કહું છું, રાજન, ધ્યાનથી સાંભળો.

આદ્યો નારાયણો દેવસ્તસ્માદ્ બ્રહ્મા તતોઽભવત્ । અતઃ સ્વયંભુવશ્ચાન્યે મરીચ્યાદ્યાર્કસંભવાઃ ।। ૨૫.

પ્રથમ નારાયણ દેવ હતા; એમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા; પછી એમાંથી સ્વયંભુ અને મરીચિ વગેરે, જે સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ આવ્યા.

તેષ્વારભ્ય સુરા દૈત્યા ગન્ધર્વા માનુષાઃ ખગાઃ । પશવઃ સર્વભૂતાનિ સૃષ્ટિરેષા પ્રકીર્તિતા ।। ૨૫.

એમાંથી દેવો, દૈત્યો, ગંધર્વો, માનવો, પક્ષીઓ, પશુઓ અને બધા જ જીવ ઉત્પન્ન થયા—આ જ સૃષ્ટિ કહેવાય છે.

સૃષ્ટ્યાં વિસ્તારિતાયાં તુ દેવદૈત્યા મહાબલાઃ । સાપત્ન્યં ભાવમાસ્થાય યુયુધુર્વિજિગીષવઃ ।। ૨૫.

જ્યારે સૃષ્ટિ વિસ્તરવા લાગી, ત્યારે શક્તિશાળી દેવો અને દૈત્યો, પરસ્પર શત્રુભાવ રાખીને, જીત માટે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

દૈત્યાનાં બલિનઃ સન્તિ નાયકા યુદ્ધદુર્મદાઃ । હિરણ્યકશિપુઃ પૂર્વં હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ । વિપ્રચિત્તિર્વિચિત્તિશ્ચ ભીમાક્ષઃ ક્રૌઞ્ચ એવ ચ ।। ૨૫.

દૈત્યોમાં પણ ઘણા બળવાન નેતાઓ છે, જે યુદ્ધમાં અહંકાર ધરાવે છે: પહેલા હિરણ્યકશિપુ, પછી મહાબળવાન હિરણ્યાક્ષ, વિપ્રચિત્તિ, વિચિત્તિ, ભીમાક્ષ અને ક્રૌંચ પણ.

એતેઽતિબલિનઃ શૂરા દેવસૈન્યં મહામૃધે । અનારતં સિતૈર્બાણૈર્જયન્તેઽનુદિનં મૃધે ।। ૨૫.

આ બધા અત્યંત બળવાન વીરોએ મહાયુદ્ધમાં રોજ રોજ તીક્ષ્ણ બાણોથી દેવસેનાને સતત હરાવ્યા છે.

તેષાં પરાજયં દૃષ્ટ્વા દેવાનાં તુ બૃહસ્પતિઃ । ઉવાચ હીનં વઃ સૈન્યં નાયકેન વિના સુરાઃ ।। ૨૫.

દેવતાઓની હાર જોઈને બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'હે દેવો, તમારું સેનાપતિ વિના સેનાનું બળ ઓછું છે.'

એકેનેન્દ્રેણ દિવ્યં તુ સૈન્યં પાતું ન શક્યતે । અતઃ સેનાપતિં કિઞ્ચિદન્વેષયત માચિરમ્ ।। ૨૫.

'માત્ર ઇન્દ્રથી આ દૈવી સેના રક્ષાઈ શકે નહીં; તેથી, તરત જ કોઈ સેનાપતિ શોધો.'

એવમુક્તાસ્તતો દેવા જગ્મુર્લોકપિતામહમ્ । સેનાપતિં ચ નો દેહિ વાક્યમૂચુઃ સસંભ્રમમ્ ।। ૨૫.

આ રીતે કહેવામાં આવ્યા પછી, દેવતાઓ લોકપિતામહ પાસે ગયા અને ઘબડાટ સાથે કહ્યું: 'અમને સેનાપતિ આપો.'

તતો દધ્યૌ ચતુર્વક્ત્રઃ કિમેષાં ક્રિયતે મયા । બ્રહ્માઽથ ચિન્તયામાસ રુદ્રં પ્રતિ મનોગતમ્ ।। ૨૫.

પછી ચતુરમુખ બ્રહ્માએ વિચાર્યું: 'હું એમના માટે શું કરું?' પછી બ્રહ્માએ મનમાં રુદ્રનું સ્મરણ કર્યું.

તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા ઋષયઃ સિદ્ધચારણાઃ । બ્રહ્માણં પુરતઃ કૃત્વા જગ્મુઃ કૈલાસપર્વતમ્ ।। ૨૫.

પછી દેવો, ગંધર્વો, ઋષિઓ, સિદ્ધો અને ચારણો, બ્રહ્માને આગળ રાખીને, કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા.

તત્ર દૃષ્ટ્વા મહાદેવં શિવં પશુપતિં વિભુમ્ । તુષ્ટવુર્વિવિધૈસ્તોત્રૈઃ શક્રાદ્યાસ્ત્રિદિવૌકસઃ ।। ૨૫.

ત્યાં મહાદેવ, શિવ, પશુપતિ, મહાન ભગવાનને જોઈને, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવોએ વિવિધ સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । નમામ સર્વે શરણાર્થિનો વયં મહેશ્વરં ત્ર્યમ્બકભૂતભાવનમ્ । ઉમાપતે વિશ્વપતે મરુત્પતે જગત્પતે શંકર પાહિ નઃ સ્વયમ્ ।। ૨૫.

દેવોએ કહ્યું: 'અમે બધા શરણમાં આવીને મહાદેવ, ત્ર્યંબક, ભૂતોના સર્જનહારને નમન કરીએ છીએ; ઉમાપતિ, વિશ્વપતિ, પવનપતિ, જગતપતિ, શંકર, તમે અમારો રક્ષણ કરો.'

જટાકલાપાગ્રશશાઙ્કદીધિતિ- પ્રકાશિતાશેષજગત્ત્રયામલ । ત્રિશૂલપાણે પુરુષોત્તમાચ્યુત પ્રપાહિ દૈત્યાચ્ચ જગત્ત્રયોદરે ।। ૨૫.

'જેઓની જટામાં ચાંદની કિરણો ચમકે છે, જેમના તેજથી ત્રણેય લોક પ્રકાશિત થાય છે, ત્રિશૂલધારી, સર્વોત્તમ પુરુષ, અચ્યૂત, તમે દૈત્યોમાંથી ત્રણેય લોકનું રક્ષણ કરો.'

ત્વમાદિદેવઃ પુરુષોત્તમો હરિ- ર્ભવો મહેશસ્ત્રિપુરાન્તકો વિભુઃ । ભગાક્ષિહા દૈત્યરિપુઃ પુરાતનો વૃષધ્વજઃ પાહિ સુરોત્તમોત્તમ ।। ૨૫.

'તમે આદિદેવ, સર્વોત્તમ પુરુષ, હરિ, ભવ, મહેશ, ત્રિપુરવિનાશક, મહાન, ભગાના નેત્રના વિનાશક, દૈત્યોના શત્રુ અને વૃષધ્વજ છો—હે સર્વોત્તમ દેવ, અમારું રક્ષણ કરો.'