વરાહપુરાણમ્

ત્વયા સૃષ્ટિઃ કૃતા દેવ નીયતે સા ભુજંગામૈઃ । એતજ્જ્ઞાત્વા તુ દુર્વૃત્તં તત્કુરુષ્વ મહામતે ।। ૨૪.

હે દેવ, આ સૃષ્ટિ તો તમે રચી છે, પણ હવે એ સાપો દ્વારા વિનાશ પામે છે; આ દુર્વૃત્તિ જાણીને, હે મહામતિ, યોગ્ય કાર્ય કરો.

બ્રહ્મોવાચ । અહં રક્ષાં વિધાસ્યામિ ભવતીનાં ન સંશયઃ । વ્રજધ્વં સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ પ્રજા માભૂત્ સસાધ્વસા ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હું નિશ્ચિતપણે તમારો રક્ષણ કરીશ; હવે તમે તમારા પોતાના સ્થાન પર જાઓ, પ્રજાઓ, ડરશો નહીં.

એવમુક્ત્વા પ્રજાસ્તેન બ્રહ્મણાઽવ્યક્તમૂર્ત્તિના । આજગ્મુઃ પરમપ્રીત્યા નત્વા ચૈવ સ્વયંભુવે ।। ૨૪.

આ રીતે અવ્યક્તમૂર્તિ બ્રહ્માએ પ્રજાઓને કહીને વિદાય આપી; પ્રજાઓએ સ્વયંભૂને નમન કરીને આનંદપૂર્વક વિદાય લીધી.

આગતાસુ પ્રજાસ્વાદ્યસ્તાનાહૂય ભુજંગમાન્ । શશાપ પરમક્રુદ્ધો વાસુકિપ્રમુખાંસ્તદા ।। ૨૪.

પ્રજાઓ ચાલ્યા ગયા પછી, બ્રહ્માએ ભુજંગોને બોલાવ્યા અને અત્યંત ક્રોધથી વાસુકિ અને અન્ય મુખ્ય સાપોને શાપ આપ્યો.

બ્રહ્મોવાચ । યતો મત્પ્રભવાન્ નિત્યં ક્ષયં નયત માનુષાન્ । ભવાન્તરે અથાન્યસ્મિન્ માતુઃ શાપાત્ સુદારુણાત્ । ભવિતાઽતિક્ષયં ઘોરં નૂનં સ્વાયંભુવેઽન્તરે ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: કેમ કે તમે મારા ઉત્પન્ન થઈને સતત મનુષ્યોનો વિનાશ કરો છો, તેથી બીજી મન્વંતરમાં, માતાના ભયાનક શાપથી, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં ભયાનક વિનાશ અવશ્ય થશે.

એવમુક્તાસ્તુ વેપન્તો બ્રહ્માણં ભુજગોત્તમાઃ । નિપત્ય પાદયોસ્તસ્ય ઇદમૂચુર્વચસ્તદા ।। ૨૪.

આ રીતે કહેતાં, ડરથી કંપતા સર્વ શ્રેષ્ઠ સાપો બ્રહ્માજીના પગે પડી ગયા અને કહ્યું:

નાગા ઊચુઃ । ભગવન્ કુટિલા જાતિરસ્માકં ભવતા કૃતા । વિષોલ્બણત્વં ક્રૂરત્વં દૃક્શસ્ત્રત્વં ચ નસ્ત્વયા । સંપાદિતં ત્વયા દેવ ઇદાનીં શમયાચ્યુત ।। ૨૪.

સાપોએ કહ્યું: પ્રભુ, આપે અમને વાંકડા સ્વભાવ, ભારે ઝેર, ક્રૂરતા અને ભયાનક નજર આપી છે. દેવ, હવે કૃપા કરીને આ બધું શાંત કરો.

બ્રહ્મોવાચ । યદિ નામ મયા સૃષ્ટા ભવન્તઃ કુટિલાશયાઃ । તતઃ કિં મનુજાન્ નિત્યં ભક્ષયધ્વં ગતવ્યથાઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: જો મેં તમને ખરેખર વાંકડા મનવાળા બનાવ્યા છે, તો પછી તમે નિર્ભય થઈને માનવોને કેમ હંમેશા ખાઈ ન નાખો?

નાગા ઊચુઃ । મર્યાદાં કુરુ દેવેશ સ્થાનં ચૈવ પૃથક્ પૃથક્ । મનુષ્યાણાં તથાઽસ્માકં સમયં ચ પૃથક્ પૃથક્ । નાગાનાં વચનં શ્રુત્વા દેવો વચનમબ્રવીત્ ।। ૨૪.

સાપોએ કહ્યું: દેવોના સ્વામી, કૃપા કરીને અમારે અને માનવો માટે અલગ-અલગ સીમા અને વસવાટ માટેની જગ્યા નક્કી કરો અને દરેક માટે જુદા નિયમો ગોઠવો. સાપોની વાત સાંભળી દેવએ કહ્યું:

અહં કરોમિ વો નાગાઃ સમયં મનુજૈઃ સહ । તદેકમનસઃ સર્વે શ્રૃણુધ્વં મમ શાસનમ્ ।। ૨૪.

હું હવે તમારે અને માનવો વચ્ચે કરાર કરું છું. તેથી, તમે બધા એક મનથી મારા આદેશને ધ્યાનથી સાંભળો.

પાતાલં વિતલં ચૈવ હર્મ્યાખ્યં ચ તૃતીયકમ્ । દત્તં ચૈવ સદા રમ્યં ગૃહં તત્ર ગમિષ્યથ ।। ૨૪.

પાતાળ, વિતલ અને ત્રીજું હર્મ્ય નામનું સુખદાયક ઘર તમને આપું છું; તમે ત્યાં જશો.

તત્ર ભોગાન્ બહુવિધાન્ ભુઞ્જાના મમ શાસનાત્ । તિષ્ઠધ્વં સપ્તમં યાવદ્ રાત્ર્યન્તં તુ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૪.

ત્યાં તમે મારા આદેશથી અનેક પ્રકારના આનંદ માણો અને સાતમી રાત સુધી વારંવાર ત્યાં જ રહો.

તતો વૈવસ્વતસ્યાદૌ કાશ્યપેયા ભવિષ્યથ । દાયાદાઃ સર્વદેવાનાં સુપર્ણસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૨૪.

પછી વૈવસ્વતના સમયની શરૂઆતમાં, તમે કશ્યપના વંશજો સર્વ દેવો અને વિદ્વાન સુપર્ણના વારસદાર બનશો.

તદા પ્રસૂતિર્વઃ સર્વા ભોક્ષ્યતે ચિત્રભાનુના । ભવતાં નૈવ દોષોઽયં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૨૪.

ત્યારે ચિત્રભાનુ તમારી સર્વ સંતાનને ભક્ષી જશે; તેમાં તમારો કોઈ દોષ રહેશે નહીં—આમાં કોઈ શંકા નથી.

યે વૈ ક્રૂરા ભોગિનો દુર્વિનીતા - સ્તેષામન્તો ભવિતા નાન્યથૈતત્ । કાલપ્રાપ્તં ભક્ષયધ્વં દશધ્વં તથાઽપકારે ચ કૃતે મનુષ્યમ્ ।। ૨૪.

જે સાપો ક્રૂર અને અણઘડ છે, તેમનો અંત ચોક્કસ આવશે. યોગ્ય સમયે, અથવા જો માનવથી અણ્યાય થાય, તો તેમને દંશ આપો અને ખાઓ.

મન્ત્રૌષધૈર્ગારુડમણ્ડલૈશ્ચ બદ્ધૈર્દૃષ્ટૈર્માનવા યે ચરન્તિ । તેષાં ભીતૈર્વર્ત્તિતવ્યં ન ચાન્ય- ચ્ચિન્ત્યં કાર્યં ચાન્યથા વો વિનાશઃ ।। ૨૪.

જે માનવો મંત્ર, ઔષધિ કે ગરુડના મંડળથી સુરક્ષિત હોય, અથવા બંધાયેલા કે દેખાતા હોય, તેમના સામે ડરીને વર્તવું; નહિંતર વિચારો કે કરો નહીં, નહીં તો તમારો નાશ થશે.

ઇતીરિતે બ્રહ્મણા તે ભુજઙ્ગા જગ્મુઃ સ્થાનં ક્ષ્માતલાખ્યં હિ સર્વે । તસ્થુર્ભોગાન્ ભુઞ્જમાનાઃ સમગ્રાન્ રસાતલે લીલયા સંસ્થિતાસ્તે ।। ૨૪.

બ્રહ્માજીએ આ રીતે કહ્યા પછી, બધા સાપો પૃથ્વી પરના સ્થળે ગયા અને રસાતળમાં આનંદપૂર્વક સર્વ સુખ ભોગવતા સ્થિર રહ્યા.

એવં શાપં તુ તે લબ્ધ્વા પ્રસાદં ચ ચતુર્મુખાત્ । તસ્થુઃ પાતાલનિલયે મુદિતેનાન્તરાત્મના ।। ૨૪.

આ રીતે ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી શાપ અને કૃપા મળ્યા પછી, તેઓ પાતાળના નિવાસમાં અંતરથી ખુશ રહીને વસવા લાગ્યા.

એતત્ સર્વં ચ પઞ્ચમ્યાં તેષાં જાતં મહાત્મનામ્ । અતસ્ત્વિયં તિથિર્ધન્યા સર્વપાપહરા શુભા ।। ૨૪.

આ બધું મહાન આત્માવાળા સાપો માટે પંચમીના દિવસે બન્યું હતું; તેથી આ તિથિ શુભ, પાવન અને સર્વ પાપો દૂર કરનારી છે.

એતસ્યાં સંયતો યસ્તુ અમ્લં તુ પરિવર્જયેત્ । ક્ષીરેણ સ્નાપયેન્નાગાંસ્તસ્ય યાસ્યન્તિ મિત્રતામ્ ।। ૨૪.

જે કોઈ આ દિવસે સ્વયં નિયંત્રણ રાખે, ખાટ્ટું ટાળે અને સાપોને દૂધથી સ્નાન કરાવે, તેમને સાપો મિત્ર બની જશે.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । અહંકારાત્ કથં જજ્ઞે કાર્ત્તિકેયો દ્વિજોત્તમ । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ પૃચ્છતો વૈ મહામુને ।। ૨૫.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કાર્તિકેયનો જન્મ અહંકારથી કેવી રીતે થયો? મહામુને, કૃપા કરીને મારા આ સંશયને દૂર કરો.

મહાતપા ઉવાચ । સર્વેષામેવ તત્ત્વાનાં યઃ પરઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ । તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં તત્ત્વાદિ ત્રિવિધં તુ તત્ ।। ૨૫.

મહાતપાએ કહ્યું: સર્વ તત્ત્વોના મૂળરૂપે જે પરમ પુરુષ કહેવાય છે, તેમાંથી અવ્યક્ત ઉત્પન્ન થયું અને તેમાંથી તત્ત્વાદિ ત્રણ પ્રકારના તત્વો પ્રગટ થયા.

પુરુષાવ્યક્તયોર્મધ્યે મહત્ત્વં સમપદ્યત । સ ચાહંકાર ઇત્યુક્તો યો મહાન્ સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫.

પુરુષ અને અવ્યક્ત વચ્ચે મહત્તત્વ પ્રગટ થયું; તેને અહંકાર કહેવામાં આવે છે, જે મહાન કહેવાય છે.

પુરુષો વિષ્ણુરિત્યુક્તઃ શિવો વા નામતઃ સ્મૃતઃ । અવ્યક્તં તુ ઉમા દેવી શ્રીર્વા પદ્મનિભેક્ષણા ।। ૨૫.

પુરુષને 'વિષ્ણુ' કહેવામાં આવે છે, અથવા નામથી 'શિવ' તરીકે ઓળખાય છે; જે અવ્યક્ત છે, તે ઉમા દેવી છે, અથવા કમળ જેવી આંખો ધરાવતી શ્રી છે.

તત્સંયોગાદહંકારઃ સ ચ સેનાપતિર્ગુહઃ । તસ્યોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ રાજન્ મહામતે ।। ૨૫.

આ બન્નેના મિલનથી અહંકાર જન્મે છે, અને એ જ સેના પ્રમુખ ગુહા છે; હવે હું એના જન્મની વાત કહું છું, રાજન, ધ્યાનથી સાંભળો.

આદ્યો નારાયણો દેવસ્તસ્માદ્ બ્રહ્મા તતોઽભવત્ । અતઃ સ્વયંભુવશ્ચાન્યે મરીચ્યાદ્યાર્કસંભવાઃ ।। ૨૫.

પ્રથમ નારાયણ દેવ હતા; એમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા; પછી એમાંથી સ્વયંભુ અને મરીચિ વગેરે, જે સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ આવ્યા.

તેષ્વારભ્ય સુરા દૈત્યા ગન્ધર્વા માનુષાઃ ખગાઃ । પશવઃ સર્વભૂતાનિ સૃષ્ટિરેષા પ્રકીર્તિતા ।। ૨૫.

એમાંથી દેવો, દૈત્યો, ગંધર્વો, માનવો, પક્ષીઓ, પશુઓ અને બધા જ જીવ ઉત્પન્ન થયા—આ જ સૃષ્ટિ કહેવાય છે.

સૃષ્ટ્યાં વિસ્તારિતાયાં તુ દેવદૈત્યા મહાબલાઃ । સાપત્ન્યં ભાવમાસ્થાય યુયુધુર્વિજિગીષવઃ ।। ૨૫.

જ્યારે સૃષ્ટિ વિસ્તરવા લાગી, ત્યારે શક્તિશાળી દેવો અને દૈત્યો, પરસ્પર શત્રુભાવ રાખીને, જીત માટે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

દૈત્યાનાં બલિનઃ સન્તિ નાયકા યુદ્ધદુર્મદાઃ । હિરણ્યકશિપુઃ પૂર્વં હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ । વિપ્રચિત્તિર્વિચિત્તિશ્ચ ભીમાક્ષઃ ક્રૌઞ્ચ એવ ચ ।। ૨૫.

દૈત્યોમાં પણ ઘણા બળવાન નેતાઓ છે, જે યુદ્ધમાં અહંકાર ધરાવે છે: પહેલા હિરણ્યકશિપુ, પછી મહાબળવાન હિરણ્યાક્ષ, વિપ્રચિત્તિ, વિચિત્તિ, ભીમાક્ષ અને ક્રૌંચ પણ.