વરાહપુરાણમ્

મહાતપા ઉવાચ । સૃજતા બ્રહ્મણા સૃષ્ટિં મરીચિઃ સૂતિકારણમ્ । પ્રથમં મનસા ધ્યાતસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ કશ્યપઃ ।। ૨૪.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: જ્યારે બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ રચી, ત્યારે મરીચિ પ્રજાનાં કારણ બન્યા; પહેલા તેમના મનમાં વિચારેલા પુત્ર કશ્યપ હતા.

તસ્ય દાક્ષાયણી ભાર્યા કદ્રૂર્નામ શુચિસ્મિતા । મારીચો જનયામાસ તસ્યાં પુત્રાન્ મહાબલાન્ ।। ૨૪.

કશ્યપજીની પત્ની દક્ષકન્યા, શુદ્ધ સ્મિતવાળી કદ્રૂ હતી; મરીચિએ એમાંથી મહાબળવાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

અનન્તં વાસુકિં ચૈવ કમ્બલં ચ મહાબલમ્ । કર્કોટકં ચ રાજેન્દ્ર પદ્મં ચાન્યં સરીસૃપમ્ ।। ૨૪.

અનંત, વાસુકિ, મહાબળવાન કંબલ, કર્કોટક અને પદ્મ નામના બીજાં સાપો ઉત્પન્ન થયા, હે રાજન.

મહાપદ્મં તથા શઙ્ખં કુલિકં ચાપરાજિતમ્ । એતે કશ્યપદાયાદાઃ પ્રધાનાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૪.

મહાપદ્મ, શંખ અને અપરાજિત કુલિક પણ ઉત્પન્ન થયા; આ બધા કશ્યપના મુખ્ય વંશજ ગણાય છે.

એતેષાં તુ પ્રસૂત્યા તુ ઇદમાપૂરિતં જગત્ । કુટિલા હીનકર્માણસ્તીક્ષ્ણાસ્યોત્થવિષોલ્બણાઃ । દૃષ્ટ્વા સંદશ્ય મનુજાન્ કુર્યુર્ભસ્મ ક્ષણાદ્ ધ્રુવમ્ ।। ૨૪.

આ બધાની ઉત્પત્તિથી જગત સાપોથી ભરાઈ ગયું; એ બધા વાંકાચૂરા, દુષ્કર્મી, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા અને વિષથી ભરેલા હતા; જો કોઈ મનુષ્યને દંશન કરે તો પળભરમાં ભસ્મ કરી નાખે.

શબ્દગામી યથા સ્પર્શં મનુષ્યાણાં નરાધિપ । અહન્યહનિ જાયેત ક્ષયઃ પરમદારુણઃ ।। ૨૪.

હે રાજા, જેમ અવાજ સ્પર્શને અનુસરે છે, તેમ મનુષ્યોમાં રોજે રોજ ભયાનક વિનાશ થતો રહેતો.

આત્મનસ્તુ ક્ષયં દૃષ્ટ્વા પ્રજાઃ સર્વાઃ સમન્તતઃ । જગ્મુઃ શરણ્યં શરણં પરં તુ પરમેશ્વરમ્ ।। ૨૪.

પોતાનો વિનાશ જોઈને સર્વ પ્રજાઓએ સર્વત્રથી પરમ આશ્રયદાતા પરમેશ્વરને શરણાગતિ લીધી.

ઇમમેવાર્થમુદ્દિશ્ય પ્રજાઃ સર્વા મહીપતે । ઊચુઃ કમલજં વિષ્ણું પુરાણં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।। ૨૪.

હે રાજા, આ જ કારણથી સર્વ પ્રજાઓએ કમલજ, પ્રાચીન અને બ્રહ્મા તરીકે જાણીતા વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી.

દેવા ઊચુઃ । દેવદેવેશ લોકાનાં પ્રસૂતિ પરમેશ્વર । ત્રાહિ નસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાણાં ભુજંગાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૪.

દેવતાઓએ કહ્યું: દેવોના દેવ, જગતના સર્જનહાર, પરમેશ્વર, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા મહાબળવાન ભુજંગો પાસેથી અમને બચાવો.

અહન્યહનિ યે દેવ પશ્યેયુરુરગા દૃશા । મનુષ્યપશુરૂપં વા તત્સર્વં ભસ્મસાદ્ ભવેત્ ।। ૨૪.

હે દેવ, રોજે રોજ જ્યારે પણ એ સાપો મનુષ્ય કે પશુને જુએ છે, ત્યારે બધું જ ભસ્મ થઈ જાય છે.

ત્વયા સૃષ્ટિઃ કૃતા દેવ નીયતે સા ભુજંગામૈઃ । એતજ્જ્ઞાત્વા તુ દુર્વૃત્તં તત્કુરુષ્વ મહામતે ।। ૨૪.

હે દેવ, આ સૃષ્ટિ તો તમે રચી છે, પણ હવે એ સાપો દ્વારા વિનાશ પામે છે; આ દુર્વૃત્તિ જાણીને, હે મહામતિ, યોગ્ય કાર્ય કરો.

બ્રહ્મોવાચ । અહં રક્ષાં વિધાસ્યામિ ભવતીનાં ન સંશયઃ । વ્રજધ્વં સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ પ્રજા માભૂત્ સસાધ્વસા ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હું નિશ્ચિતપણે તમારો રક્ષણ કરીશ; હવે તમે તમારા પોતાના સ્થાન પર જાઓ, પ્રજાઓ, ડરશો નહીં.

એવમુક્ત્વા પ્રજાસ્તેન બ્રહ્મણાઽવ્યક્તમૂર્ત્તિના । આજગ્મુઃ પરમપ્રીત્યા નત્વા ચૈવ સ્વયંભુવે ।। ૨૪.

આ રીતે અવ્યક્તમૂર્તિ બ્રહ્માએ પ્રજાઓને કહીને વિદાય આપી; પ્રજાઓએ સ્વયંભૂને નમન કરીને આનંદપૂર્વક વિદાય લીધી.

આગતાસુ પ્રજાસ્વાદ્યસ્તાનાહૂય ભુજંગમાન્ । શશાપ પરમક્રુદ્ધો વાસુકિપ્રમુખાંસ્તદા ।। ૨૪.

પ્રજાઓ ચાલ્યા ગયા પછી, બ્રહ્માએ ભુજંગોને બોલાવ્યા અને અત્યંત ક્રોધથી વાસુકિ અને અન્ય મુખ્ય સાપોને શાપ આપ્યો.

બ્રહ્મોવાચ । યતો મત્પ્રભવાન્ નિત્યં ક્ષયં નયત માનુષાન્ । ભવાન્તરે અથાન્યસ્મિન્ માતુઃ શાપાત્ સુદારુણાત્ । ભવિતાઽતિક્ષયં ઘોરં નૂનં સ્વાયંભુવેઽન્તરે ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: કેમ કે તમે મારા ઉત્પન્ન થઈને સતત મનુષ્યોનો વિનાશ કરો છો, તેથી બીજી મન્વંતરમાં, માતાના ભયાનક શાપથી, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં ભયાનક વિનાશ અવશ્ય થશે.

એવમુક્તાસ્તુ વેપન્તો બ્રહ્માણં ભુજગોત્તમાઃ । નિપત્ય પાદયોસ્તસ્ય ઇદમૂચુર્વચસ્તદા ।। ૨૪.

આ રીતે કહેતાં, ડરથી કંપતા સર્વ શ્રેષ્ઠ સાપો બ્રહ્માજીના પગે પડી ગયા અને કહ્યું:

નાગા ઊચુઃ । ભગવન્ કુટિલા જાતિરસ્માકં ભવતા કૃતા । વિષોલ્બણત્વં ક્રૂરત્વં દૃક્શસ્ત્રત્વં ચ નસ્ત્વયા । સંપાદિતં ત્વયા દેવ ઇદાનીં શમયાચ્યુત ।। ૨૪.

સાપોએ કહ્યું: પ્રભુ, આપે અમને વાંકડા સ્વભાવ, ભારે ઝેર, ક્રૂરતા અને ભયાનક નજર આપી છે. દેવ, હવે કૃપા કરીને આ બધું શાંત કરો.

બ્રહ્મોવાચ । યદિ નામ મયા સૃષ્ટા ભવન્તઃ કુટિલાશયાઃ । તતઃ કિં મનુજાન્ નિત્યં ભક્ષયધ્વં ગતવ્યથાઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: જો મેં તમને ખરેખર વાંકડા મનવાળા બનાવ્યા છે, તો પછી તમે નિર્ભય થઈને માનવોને કેમ હંમેશા ખાઈ ન નાખો?

નાગા ઊચુઃ । મર્યાદાં કુરુ દેવેશ સ્થાનં ચૈવ પૃથક્ પૃથક્ । મનુષ્યાણાં તથાઽસ્માકં સમયં ચ પૃથક્ પૃથક્ । નાગાનાં વચનં શ્રુત્વા દેવો વચનમબ્રવીત્ ।। ૨૪.

સાપોએ કહ્યું: દેવોના સ્વામી, કૃપા કરીને અમારે અને માનવો માટે અલગ-અલગ સીમા અને વસવાટ માટેની જગ્યા નક્કી કરો અને દરેક માટે જુદા નિયમો ગોઠવો. સાપોની વાત સાંભળી દેવએ કહ્યું:

અહં કરોમિ વો નાગાઃ સમયં મનુજૈઃ સહ । તદેકમનસઃ સર્વે શ્રૃણુધ્વં મમ શાસનમ્ ।। ૨૪.

હું હવે તમારે અને માનવો વચ્ચે કરાર કરું છું. તેથી, તમે બધા એક મનથી મારા આદેશને ધ્યાનથી સાંભળો.

પાતાલં વિતલં ચૈવ હર્મ્યાખ્યં ચ તૃતીયકમ્ । દત્તં ચૈવ સદા રમ્યં ગૃહં તત્ર ગમિષ્યથ ।। ૨૪.

પાતાળ, વિતલ અને ત્રીજું હર્મ્ય નામનું સુખદાયક ઘર તમને આપું છું; તમે ત્યાં જશો.

તત્ર ભોગાન્ બહુવિધાન્ ભુઞ્જાના મમ શાસનાત્ । તિષ્ઠધ્વં સપ્તમં યાવદ્ રાત્ર્યન્તં તુ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૪.

ત્યાં તમે મારા આદેશથી અનેક પ્રકારના આનંદ માણો અને સાતમી રાત સુધી વારંવાર ત્યાં જ રહો.

તતો વૈવસ્વતસ્યાદૌ કાશ્યપેયા ભવિષ્યથ । દાયાદાઃ સર્વદેવાનાં સુપર્ણસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૨૪.

પછી વૈવસ્વતના સમયની શરૂઆતમાં, તમે કશ્યપના વંશજો સર્વ દેવો અને વિદ્વાન સુપર્ણના વારસદાર બનશો.

તદા પ્રસૂતિર્વઃ સર્વા ભોક્ષ્યતે ચિત્રભાનુના । ભવતાં નૈવ દોષોઽયં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૨૪.

ત્યારે ચિત્રભાનુ તમારી સર્વ સંતાનને ભક્ષી જશે; તેમાં તમારો કોઈ દોષ રહેશે નહીં—આમાં કોઈ શંકા નથી.

યે વૈ ક્રૂરા ભોગિનો દુર્વિનીતા - સ્તેષામન્તો ભવિતા નાન્યથૈતત્ । કાલપ્રાપ્તં ભક્ષયધ્વં દશધ્વં તથાઽપકારે ચ કૃતે મનુષ્યમ્ ।। ૨૪.

જે સાપો ક્રૂર અને અણઘડ છે, તેમનો અંત ચોક્કસ આવશે. યોગ્ય સમયે, અથવા જો માનવથી અણ્યાય થાય, તો તેમને દંશ આપો અને ખાઓ.

મન્ત્રૌષધૈર્ગારુડમણ્ડલૈશ્ચ બદ્ધૈર્દૃષ્ટૈર્માનવા યે ચરન્તિ । તેષાં ભીતૈર્વર્ત્તિતવ્યં ન ચાન્ય- ચ્ચિન્ત્યં કાર્યં ચાન્યથા વો વિનાશઃ ।। ૨૪.

જે માનવો મંત્ર, ઔષધિ કે ગરુડના મંડળથી સુરક્ષિત હોય, અથવા બંધાયેલા કે દેખાતા હોય, તેમના સામે ડરીને વર્તવું; નહિંતર વિચારો કે કરો નહીં, નહીં તો તમારો નાશ થશે.

ઇતીરિતે બ્રહ્મણા તે ભુજઙ્ગા જગ્મુઃ સ્થાનં ક્ષ્માતલાખ્યં હિ સર્વે । તસ્થુર્ભોગાન્ ભુઞ્જમાનાઃ સમગ્રાન્ રસાતલે લીલયા સંસ્થિતાસ્તે ।। ૨૪.

બ્રહ્માજીએ આ રીતે કહ્યા પછી, બધા સાપો પૃથ્વી પરના સ્થળે ગયા અને રસાતળમાં આનંદપૂર્વક સર્વ સુખ ભોગવતા સ્થિર રહ્યા.

એવં શાપં તુ તે લબ્ધ્વા પ્રસાદં ચ ચતુર્મુખાત્ । તસ્થુઃ પાતાલનિલયે મુદિતેનાન્તરાત્મના ।। ૨૪.

આ રીતે ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી શાપ અને કૃપા મળ્યા પછી, તેઓ પાતાળના નિવાસમાં અંતરથી ખુશ રહીને વસવા લાગ્યા.

એતત્ સર્વં ચ પઞ્ચમ્યાં તેષાં જાતં મહાત્મનામ્ । અતસ્ત્વિયં તિથિર્ધન્યા સર્વપાપહરા શુભા ।। ૨૪.

આ બધું મહાન આત્માવાળા સાપો માટે પંચમીના દિવસે બન્યું હતું; તેથી આ તિથિ શુભ, પાવન અને સર્વ પાપો દૂર કરનારી છે.