વરાહપુરાણમ્

તત્ર ગત્વા મયા વિષ્ણુઃ પુરાણઃ પુરુષઃ શિવઃ । આરાધિતો મયા ભક્ત્યા જપં નારાયણાત્મકમ્ ।। ૩.

ત્યાં જઈને, મેં ભક્તિપૂર્વક નારાયણ સ્વરૂપ જપ કરીને, પ્રાચીન અને કલ્યાણકારી વિષ્ણુની આરાધના કરી.

બ્રહ્મપારમયં રાજન્ જપતા પરમં સ્તવમ્ । તતો મે ભગવાંસ્તુષ્ટઃ પ્રત્યક્ષત્વં જગામ હ ।। ૩.

હે રાજા, બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડનાર શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રનું જપ કરતાં, ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થયા અને મને સીધા દર્શન આપ્યા.

પ્રિયવ્રત ઉવાચ । કીદૃશં બ્રહ્મપારં તુ શ્રોતુમિચ્છામિ સત્તમ । કથયસ્વ પ્રસાદેન દેવર્ષે સુપ્રસન્નધીઃ ।। ૩.

પ્રિયવ્રતએ કહ્યું: 'એ બ્રહ્મપર સ્તોત્ર કયું છે? હે શ્રેષ્ઠ, હું એ સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે દેવર્ષિ, કૃપા કરીને સ્પષ્ટ મનથી મને કહો.'

નારદ ઉવાચ । પરં પરાણામમૃતં પુરાણં પારં પરં વિષ્ણુમનન્તવીર્યમ્ । નમામિ નિત્યં પુરુષં પુરાણં પરાયણં પારગતં પરાણામ્ ।। ૩.

નારદે કહ્યું: 'હું હંમેશા પરમ, અમરતા આપનાર, પ્રાચીન, સર્વોચ્ચ, અનંત શક્તિ ધરાવનારા વિષ્ણુને નમન કરું છું, જે શાશ્વત પુરુષ છે, પ્રાચીન આશ્રય છે અને સર્વોચ્ચને પણ પાર કરી ગયા છે.'

પુરાતનં ત્વપ્રતિમં પુરાણં પરાપરં પારગમુગ્રતેજસમ્ । ગમ્ભીરગમ્ભીરધિયાં પ્રધાનં નતોઽસ્મિ દેવં હરિમીશિતારમ્ ।। ૩.

હું હરિ ભગવાનને નમન કરું છું, જે પ્રાચીન, અનન્ય, પ્રાથમિક, પર અને અપર, સર્વને પાર કરનાર, તેજસ્વી, અને ઊંડા વિચારવાળાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

પરાત્પરં ચાપરમં પ્રધાનં પરાસ્પદં શુદ્ધપદં વિશાલમ્ । પરાત્પરેશં પુરુષં પુરાણં નારાયણં સ્તૌમિ વિશુદ્ધભાવઃ ।। ૩.

હું શુદ્ધ હૃદયથી નારાયણનું સ્તવન કરું છું, જે સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ, શ્રેષ્ઠ, મુખ્ય, શુદ્ધ સ્થાન, વિશાળ, સર્વોચ્ચના પણ સ્વામી અને પ્રાચીન પુરુષ છે.

પુરા પુરં શૂન્યમિદં સસર્જ્જ તદા સ્થિતત્વાત્ પુરુષઃ પ્રધાનઃ । જને પ્રસિદ્ધઃ શરણં મમાસ્તુ નારાયણો વીતમલઃ પુરાણઃ ।। ૩.

પહેલાં જ્યારે જગત ખાલી હતું, ત્યારે એમણે તેને સર્જ્યું; પછી મુખ્ય પુરુષ તરીકે સ્થિર રહ્યા. લોકોમાં પ્રસિદ્ધ એવા, શુદ્ધ અને પ્રાચીન નારાયણ મારા આશ્રય બનો.

પારં પરં વિષ્ણુમપારરૂપં પુરાતનં નીતિમતાં પ્રધાનમ્ । ધૃતક્ષમં શાન્તિધરં ક્ષિતીશં શુભં સદા સ્તૌમિ મહાનુભાવમ્ ।। ૩.

હું હંમેશા વિષ્ણુનું સ્તવન કરું છું, જે સર્વોચ્ચ, અનંત રૂપ ધરાવનાર, પ્રાચીન, જ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ, ધીરજવાળા, શાંતિના ધારક, પૃથ્વીના સ્વામી અને સદા શુભ અને મહાન મહિમાવાળા છે.

સહસ્ત્રમૂર્ધાનમનન્તપાદ- મનેકબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્ । ક્ષરાક્ષરં ક્ષીરસમુદ્રનિદ્રં નારાયણં સ્તૌમ્યમૃતં પરેશમ્ ।। ૩.

હું અમર પરમેશ્વર નારાયણનું સ્તવન કરું છું, જેમના હજાર મસ્તક છે, અનંત પગ છે, અનેક હાથ છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય જેમની આંખ છે, ક્ષર અને અક્ષર સ્વરૂપ છે અને દૂધના સમુદ્રમાં શયન કરે છે.

ત્રિવેદગમ્યં ત્રિનવૈકમૂર્તિં ત્રિશુક્લસંસ્થં ત્રિહુતાશભેદમ્ । ત્રિતત્ત્વલક્ષ્યં ત્રિયુગં ત્રિનેત્રં નમામિ નારાયણમપ્રમેયમ્ ।। ૩.

હું નારાયણને નમન કરું છું, જે ત્રણ વેદથી જાણી શકાય છે, ત્રણ, નવ અને એક રૂપ ધરાવે છે, ત્રણ પ્રકારની શુદ્ધિમાં સ્થિત છે, ત્રણ પ્રકારના અગ્નિ સ્વરૂપ છે, ત્રણ તત્ત્વના લક્ષ્ય છે, ત્રણ યુગના સ્વામી છે, ત્રણ આંખ ધરાવે છે અને અપરિમિત છે.

કૃતે સિતં રક્તતનું તથા ચ ત્રેતાયુગે પૂતતનું પુરાણમ્ । તથા હરિં દ્વાપરતઃ કલૌ ચ કૃષ્ણીકૃતાત્માનમથો નમામિ ।। ૩.

કૃત યુગમાં એ શ્વેત છે, ત્રેતામાં લાલ તન ધરાવે છે, દ્વાપરમાં શુદ્ધ અને પ્રાચીન છે અને કળિ યુગમાં, હરી પોતાને કાળાં રૂપે પ્રગટ કરે છે, એમ હું તેમને નમન કરું છું.

સસર્જ યો વક્ત્રત એવ વિપ્રાન્ ભુજાન્તરે ક્ષત્રમથોરુયુગ્મે । વિશઃ પદાગ્રેષુ તથૈવ શૂદ્રાન્ નમામિ તં વિશ્વતનું પુરાણમ્ ।। ૩.

જેમણે પોતાના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો, હાથમાંથી ક્ષત્રિયો, જાંઘમાંથી વૈશ્યો અને પગમાંથી શૂદ્રો સર્જ્યા, એ સર્વરૂપ, પ્રાચીન ભગવાનને હું નમન કરું છું.

પરાત્પરં પારગતં પ્રમેયં યુધાંપતિં કાર્યત એવ કૃષ્ણમ્। ગદાસિચર્મણ્યભૃતોત્થપાણિં નમામિ નારાયણમપ્રમેયમ્ ।। ૩.

હું નારાયણને નમન કરું છું, જે સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ, પાર ગયેલા, જ્ઞાનના વિષય, યુદ્ધના સ્વામી, કર્મ માટે કૃષ્ણ સ્વરૂપે અવતરી, ગદા અને ઢાલ ધારણ કરનાર અને હાથ ઊંચો કરનાર, અપરિમિત છે.

ઇતિ સ્તુતો દેવવરઃ પ્રસન્નો જગાદ માં નીરદતુલ્યઘોષઃ । વરં વૃણીષ્વેત્યસકૃત્ તતોઽહં તસ્યૈવ દેહે લયમિષ્ટવાંશ્ચ ।। ૩.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન પ્રસન્ન થઈ, મેઘ જેવા ગર્જનાવાળા સ્વરે મને કહ્યું: 'વર માંગ.' ત્યારે મેં વારંવાર એમના સ્વરૂપમાં લીન થવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.

ઇતિ શ્રુત્વા વચો મહ્યં દેવદેવઃ સનાતનઃ । ઉવાચ પ્રકૃતિં વિપ્ર સંસરસ્વાક્ષયામિમામ્ ।। ૩.

આવું મારા માટે કહેવાતાં સાંભળીને, સનાતન દેવદેવતાએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તું આ અક્ષય પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ કર.'

બ્રહ્મણો યુગસાહસ્ત્રં તત્તે તસ્માત્ સમુદ્ભવઃ । ભવિતા તે તથા નામ દાસ્યતે સંપ્રયોજનમ્ ।। ૩.

બ્રહ્માજીના હજારો યુગ પછી, તું ત્યાંથી જન્મ લેશે; ત્યારે તને યોગ્ય નામ અને કાર્ય આપવામાં આવશે.

નારં પાનીયમિત્યુક્તં તં પિતૄણાં સદા ભવાન્ । દદાતિ તેન તે નામ નારદેતિ ભવિષ્યતિ ।। ૩.

તુએ હંમેશા પિતૃઓને 'નાર' નામનું પાણી અર્પણ કર્યુ છે, તેથી તારો નામ 'નારદ' થશે.

એવમુક્ત્વા ગતો દેવઃ સદ્યોઽદર્શનમુચ્ચકૈઃ । અહં કલેવરં ત્યક્ત્વા કાલેન તપસા તદા ।। ૩.

આ રીતે કહીને દેવ તુરંત અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી મેં સમય આવતાં તપ દ્વારા મારું શરીર ત્યાગ્યું.

બ્રહ્મણોઽઙ્ગે લયં પ્રાપ્તસ્તદોત્પત્તિં ચ પાર્થિવ । દિવસે તુ પુનઃ સૃષ્ટો દશભિસ્તનયૈઃ સહ ।। ૩.

હું બ્રહ્માના અંગમાં લીન થયો, રાજા, અને પછી દિવસની શરૂઆતમાં દસ પુત્રો સાથે ફરીથી જન્મ લીધો.

દિનાદિર્યો હિ દેવસ્ય બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । સ સૃષ્ટ્યાદિઃ સમસ્તાનાં દેવાદીનાં ન સંશયઃ ।। ૩.

અવિદ્યાથી જન્મેલા બ્રહ્માનો દિવસ એ જ બધાં દેવો અને જીવોની સર્જન અને વિનાશની અવધિ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સર્વસ્ય જગતઃ સૃષ્ટિરેષૈવ પ્રભુધર્મતઃ । એતન્મે પ્રાકૃતં જન્મ યન્માં પૃચ્છસિ પાર્થિવ ।। ૩.

દેવના નિયમથી આખા જગતની સર્જન આવી રીતે થાય છે; રાજા, તું જે મારા જન્મ વિશે પૂછ્યો, એ મારું સ્વાભાવિક જન્મ છે.

તસ્માન્નારાયણં ધ્યાત્વા પ્રાપ્તોઽસ્મિ પરતો નૃપ । તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર ભવ વિષ્ણુપરાયણઃ ।। ૩.

હું નારાયણનું ધ્યાન કરીને પરમ અવસ્થાને પામ્યો છું, રાજા; તેથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ વિષ્ણુમાં મન લગાડ.

ધરણ્યુવાચ । યોઽસૌ નારાયણો દેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ । ભગવન્ સર્વભાવેન ઉતાહો નેતિ શંસ મે ।। ૪.

ધરાએ પૂછ્યું: જે નારાયણ પરમાત્મા અને શાશ્વત છે, હે ભગવાન, શું તેને સર્વ હૃદયથી ભજવું જોઈએ કે નહીં? કૃપા કરીને સાચું કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોઽથ વામનઃ । રામો રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ બુદ્ધઃ કલ્કી ચ તે દશ ।। ૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, રામ, પરશુરામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને કલ્કિ—આ એના દસ અવતાર છે.

ઇત્યેતાઃ કથિતાસ્તસ્ય મૂર્ત્તયો ભૂતધારિણિ । દર્શનં પ્રાપ્તુમિચ્છૂનાં સોપાનાનીવ શોભતે ।। ૪.

હે જીવધારિણી, એના આ સ્વરૂપો દર્શન ઇચ્છનાર માટે પગથિયાં જેવાં છે, જે સુંદર રીતે તેજ આપે છે.

યત્ તસ્ય પરમં રૂપં તન્ન પશ્યન્તિ દેવતાઃ । અસ્મદાદિસ્વરૂપેણ પૂરયન્તિ તતો ધૃતિમ્ ।। ૪.

એનું પરમ સ્વરૂપ દેવતાઓ પણ જોઈ શકતા નથી; તેઓ અમારા જેવા સ્વરૂપોથી પોતાને તાકાત આપે છે.

બ્રહ્મા ભગવતો મૂર્ત્યા રજસસ્તમસસ્તથા । યાભિઃ સંસ્થાપ્યતે વિશ્વં સ્થિતૌ સંચાલ્યતે ચ હ ।। ૪.

બ્રહ્મા ભગવાનના સ્વરૂપથી અને રજસ તથા તમસથી જગતની સ્થાપના અને ગતિ કરે છે.

ત્વમેકા તસ્ય દેવસ્ય મૂર્તિરાદ્યા ધરાધરે । દ્વિતીયા સલિલં મૂર્તિસ્તૃતીયા તૈજસી સ્મૃતા ।। ૪.

હે ધરાધર, તું એ દેવનું પ્રથમ સ્વરૂપ છે; બીજું સ્વરૂપ પાણી છે અને ત્રીજું અગ્નિ કહેવાય છે.

ચતુર્થી વાયુમૂર્તિઃ સ્યાદાકાશાખ્યા તુ પઞ્ચમી । એતાસ્તુ મૂરત્યસ્તસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞત્વં હિ મદ્ધિયામ્ । મૂર્ત્તિત્રયં તથા તસ્ય ઇત્યેતાશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ ।। ૪.

ચોથું સ્વરૂપ વાયુ છે અને પાંચમું આકાશ કહેવાય છે; આ એના સ્વરૂપો છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ એટલે મારું જ્ઞાન છે. આ રીતે ત્રણ સ્વરૂપો અને આટલી આઠ સ્વરૂપો ગણાય છે.