વરાહપુરાણમ્

દૃષ્ટવાઽભિષિચ્યમાનં તુ દેવાસ્તં ગણનાયકમ્ । તુષ્ટુવુઃ પ્રયતાઃ સર્વે ત્રિશૂલાસ્ત્રસ્ય સન્નિધૌ ।। ૨૩.

તેને ગણા-નાયક તરીકે અભિષેક થતો જોઈ, બધા શુદ્ધ થયેલા દેવતાઓએ ત્રિશૂળધારી ભગવાનની હાજરીમાં તેની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । નમસ્તે ગજવક્ત્રાય નમસ્તે ગણનાયક । વિનાયક નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે ચણ્ડવિક્રમ ।। ૨૩.

દેવતાઓએ કહ્યું: 'હે હાથીમુખવાળા, તને વંદન! હે ગણા-નાયક, તને વંદન! હે વિનાયક, તને વંદન! હે ભયાનક પરાક્રમી, તને વંદન!'

નમોઽસ્તુ તે વિઘ્નકર્ત્રે નમસ્તે સર્પમેખલ । નમસ્તે રુદ્રવક્ત્રોત્થ પ્રલમ્બજઠરાશ્રિત ।। ૨૩.

હે વિઘ્નો દૂર કરનાર, તને વંદન! હે સાપની કમરપટ્ટી ધારણ કરનાર, તને વંદન! હે રુદ્રના મુખમાંથી જન્મેલા, મોટા પેટવાળા, તને વંદન!

સર્વદેવનમસ્કારાદવિઘ્નં કુરુ સર્વદા । એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્મહાત્મા ગણનાયકઃ । અભિષિક્તશ્ચ રુદ્રસ્ય સોમસ્યાપત્યતાં ગતઃ ।। ૨૩.

બધા દેવતાઓની પૂજાથી તું હંમેશા વિઘ્નો દૂર કરતો રહે. આ રીતે દેવતાઓએ સ્તુતિ કરી, મહાત્મા ગણા-નાયક, અભિષેક પામીને, રુદ્ર અને સોમાના પુત્ર બન્યા.

એતચ્ચતુર્થ્યાં સંપન્નં ગણાધ્યક્ષસ્ય પાર્થિવ । યતસ્તતોઽયં મહતી તિથીનાં પરમા તિથિઃ ।। ૨૩.

હે રાજા, આ ઘટના ચોથના દિવસે, ગણા-મુખ્યના દિવસે ઘટી હતી; તેથી આ તિથિઓમાં સર્વોપરી અને શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

એતસ્યાં યસ્તિલાન્ ભુક્ત્વા ભક્ત્યા ગણપતિં નૃપ । આરાધયતિ તસ્યાશુ તુષ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૨૩.

જે વ્યક્તિ આ દિવસે શ્રદ્ધાથી તલ ખાય છે અને ગણપતિની પૂજા કરે છે, તેને ભગવાન તરત પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

યશ્ચૈતત્ પઠતે સ્તોત્રં યશ્ચૈતચ્છૃણુયાત્ સદા । ન તસ્ય વિઘ્ના જાયન્તે ન પાપં સર્વથા નૃપ ।। ૨૩.

જે આ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે અથવા હંમેશા સાંભળે છે, તેને ક્યારેય વિઘ્નો આવતાં નથી અને કોઈ પણ રીતે પાપ લાગતું નથી, હે રાજા.

ધરણ્યુવાચ । કથં તે ગાત્રસંસ્પર્શાન્મૂર્ત્તિમન્તો મહાબલાઃ । નાગા બભૂવુર્દેવેશ કારણં તે મહીધર ।। ૨૪.

ધરાએ કહ્યું: દેવોના સ્વામી, આપના શરીરનો સ્પર્શ થતાં એ મહાબળવાન સાપો શરીરધારી કેમ બન્યા? હે પૃથ્વીધર, તેનું કારણ શું છે?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । શ્રુત્વા ગણપતેર્જન્મ પ્રજાપાલો નરાધિપઃ । ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા તં મુનિં સંશિતવ્રતમ્ ।। ૨૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: હે રાજા, જ્યારે પ્રજાપાલકે ગણપતિના જન્મ વિશે સાંભળ્યું, ત્યારે તેણે એ દૃઢવ્રતી ઋષિ સાથે મૃદુ વાણીમાં વાત કરી.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । ભગવંસ્તાર્ક્ષવિષયાઃ કથં મૂર્ત્તિમુપાગતાઃ । નાગા બભૂવુઃ કુટિલા એતદાખ્યાતુમર્હસિ ।। ૨૪.

પ્રજાપાલકે કહ્યું: ભગવન, ગરુડના ભોજનરૂપ એવા સાપો શરીરધારી કેવી રીતે બન્યા? અને તેઓ વાંકાચૂરા કેમ થયા? કૃપા કરીને આ વાત જણાવો.

મહાતપા ઉવાચ । સૃજતા બ્રહ્મણા સૃષ્ટિં મરીચિઃ સૂતિકારણમ્ । પ્રથમં મનસા ધ્યાતસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ કશ્યપઃ ।। ૨૪.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: જ્યારે બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ રચી, ત્યારે મરીચિ પ્રજાનાં કારણ બન્યા; પહેલા તેમના મનમાં વિચારેલા પુત્ર કશ્યપ હતા.

તસ્ય દાક્ષાયણી ભાર્યા કદ્રૂર્નામ શુચિસ્મિતા । મારીચો જનયામાસ તસ્યાં પુત્રાન્ મહાબલાન્ ।। ૨૪.

કશ્યપજીની પત્ની દક્ષકન્યા, શુદ્ધ સ્મિતવાળી કદ્રૂ હતી; મરીચિએ એમાંથી મહાબળવાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

અનન્તં વાસુકિં ચૈવ કમ્બલં ચ મહાબલમ્ । કર્કોટકં ચ રાજેન્દ્ર પદ્મં ચાન્યં સરીસૃપમ્ ।। ૨૪.

અનંત, વાસુકિ, મહાબળવાન કંબલ, કર્કોટક અને પદ્મ નામના બીજાં સાપો ઉત્પન્ન થયા, હે રાજન.

મહાપદ્મં તથા શઙ્ખં કુલિકં ચાપરાજિતમ્ । એતે કશ્યપદાયાદાઃ પ્રધાનાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૪.

મહાપદ્મ, શંખ અને અપરાજિત કુલિક પણ ઉત્પન્ન થયા; આ બધા કશ્યપના મુખ્ય વંશજ ગણાય છે.

એતેષાં તુ પ્રસૂત્યા તુ ઇદમાપૂરિતં જગત્ । કુટિલા હીનકર્માણસ્તીક્ષ્ણાસ્યોત્થવિષોલ્બણાઃ । દૃષ્ટ્વા સંદશ્ય મનુજાન્ કુર્યુર્ભસ્મ ક્ષણાદ્ ધ્રુવમ્ ।। ૨૪.

આ બધાની ઉત્પત્તિથી જગત સાપોથી ભરાઈ ગયું; એ બધા વાંકાચૂરા, દુષ્કર્મી, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા અને વિષથી ભરેલા હતા; જો કોઈ મનુષ્યને દંશન કરે તો પળભરમાં ભસ્મ કરી નાખે.

શબ્દગામી યથા સ્પર્શં મનુષ્યાણાં નરાધિપ । અહન્યહનિ જાયેત ક્ષયઃ પરમદારુણઃ ।। ૨૪.

હે રાજા, જેમ અવાજ સ્પર્શને અનુસરે છે, તેમ મનુષ્યોમાં રોજે રોજ ભયાનક વિનાશ થતો રહેતો.

આત્મનસ્તુ ક્ષયં દૃષ્ટ્વા પ્રજાઃ સર્વાઃ સમન્તતઃ । જગ્મુઃ શરણ્યં શરણં પરં તુ પરમેશ્વરમ્ ।। ૨૪.

પોતાનો વિનાશ જોઈને સર્વ પ્રજાઓએ સર્વત્રથી પરમ આશ્રયદાતા પરમેશ્વરને શરણાગતિ લીધી.

ઇમમેવાર્થમુદ્દિશ્ય પ્રજાઃ સર્વા મહીપતે । ઊચુઃ કમલજં વિષ્ણું પુરાણં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।। ૨૪.

હે રાજા, આ જ કારણથી સર્વ પ્રજાઓએ કમલજ, પ્રાચીન અને બ્રહ્મા તરીકે જાણીતા વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી.

દેવા ઊચુઃ । દેવદેવેશ લોકાનાં પ્રસૂતિ પરમેશ્વર । ત્રાહિ નસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાણાં ભુજંગાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૨૪.

દેવતાઓએ કહ્યું: દેવોના દેવ, જગતના સર્જનહાર, પરમેશ્વર, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા મહાબળવાન ભુજંગો પાસેથી અમને બચાવો.

અહન્યહનિ યે દેવ પશ્યેયુરુરગા દૃશા । મનુષ્યપશુરૂપં વા તત્સર્વં ભસ્મસાદ્ ભવેત્ ।। ૨૪.

હે દેવ, રોજે રોજ જ્યારે પણ એ સાપો મનુષ્ય કે પશુને જુએ છે, ત્યારે બધું જ ભસ્મ થઈ જાય છે.

ત્વયા સૃષ્ટિઃ કૃતા દેવ નીયતે સા ભુજંગામૈઃ । એતજ્જ્ઞાત્વા તુ દુર્વૃત્તં તત્કુરુષ્વ મહામતે ।। ૨૪.

હે દેવ, આ સૃષ્ટિ તો તમે રચી છે, પણ હવે એ સાપો દ્વારા વિનાશ પામે છે; આ દુર્વૃત્તિ જાણીને, હે મહામતિ, યોગ્ય કાર્ય કરો.

બ્રહ્મોવાચ । અહં રક્ષાં વિધાસ્યામિ ભવતીનાં ન સંશયઃ । વ્રજધ્વં સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ પ્રજા માભૂત્ સસાધ્વસા ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હું નિશ્ચિતપણે તમારો રક્ષણ કરીશ; હવે તમે તમારા પોતાના સ્થાન પર જાઓ, પ્રજાઓ, ડરશો નહીં.

એવમુક્ત્વા પ્રજાસ્તેન બ્રહ્મણાઽવ્યક્તમૂર્ત્તિના । આજગ્મુઃ પરમપ્રીત્યા નત્વા ચૈવ સ્વયંભુવે ।। ૨૪.

આ રીતે અવ્યક્તમૂર્તિ બ્રહ્માએ પ્રજાઓને કહીને વિદાય આપી; પ્રજાઓએ સ્વયંભૂને નમન કરીને આનંદપૂર્વક વિદાય લીધી.

આગતાસુ પ્રજાસ્વાદ્યસ્તાનાહૂય ભુજંગમાન્ । શશાપ પરમક્રુદ્ધો વાસુકિપ્રમુખાંસ્તદા ।। ૨૪.

પ્રજાઓ ચાલ્યા ગયા પછી, બ્રહ્માએ ભુજંગોને બોલાવ્યા અને અત્યંત ક્રોધથી વાસુકિ અને અન્ય મુખ્ય સાપોને શાપ આપ્યો.

બ્રહ્મોવાચ । યતો મત્પ્રભવાન્ નિત્યં ક્ષયં નયત માનુષાન્ । ભવાન્તરે અથાન્યસ્મિન્ માતુઃ શાપાત્ સુદારુણાત્ । ભવિતાઽતિક્ષયં ઘોરં નૂનં સ્વાયંભુવેઽન્તરે ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: કેમ કે તમે મારા ઉત્પન્ન થઈને સતત મનુષ્યોનો વિનાશ કરો છો, તેથી બીજી મન્વંતરમાં, માતાના ભયાનક શાપથી, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં ભયાનક વિનાશ અવશ્ય થશે.

એવમુક્તાસ્તુ વેપન્તો બ્રહ્માણં ભુજગોત્તમાઃ । નિપત્ય પાદયોસ્તસ્ય ઇદમૂચુર્વચસ્તદા ।। ૨૪.

આ રીતે કહેતાં, ડરથી કંપતા સર્વ શ્રેષ્ઠ સાપો બ્રહ્માજીના પગે પડી ગયા અને કહ્યું:

નાગા ઊચુઃ । ભગવન્ કુટિલા જાતિરસ્માકં ભવતા કૃતા । વિષોલ્બણત્વં ક્રૂરત્વં દૃક્શસ્ત્રત્વં ચ નસ્ત્વયા । સંપાદિતં ત્વયા દેવ ઇદાનીં શમયાચ્યુત ।। ૨૪.

સાપોએ કહ્યું: પ્રભુ, આપે અમને વાંકડા સ્વભાવ, ભારે ઝેર, ક્રૂરતા અને ભયાનક નજર આપી છે. દેવ, હવે કૃપા કરીને આ બધું શાંત કરો.

બ્રહ્મોવાચ । યદિ નામ મયા સૃષ્ટા ભવન્તઃ કુટિલાશયાઃ । તતઃ કિં મનુજાન્ નિત્યં ભક્ષયધ્વં ગતવ્યથાઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: જો મેં તમને ખરેખર વાંકડા મનવાળા બનાવ્યા છે, તો પછી તમે નિર્ભય થઈને માનવોને કેમ હંમેશા ખાઈ ન નાખો?

નાગા ઊચુઃ । મર્યાદાં કુરુ દેવેશ સ્થાનં ચૈવ પૃથક્ પૃથક્ । મનુષ્યાણાં તથાઽસ્માકં સમયં ચ પૃથક્ પૃથક્ । નાગાનાં વચનં શ્રુત્વા દેવો વચનમબ્રવીત્ ।। ૨૪.

સાપોએ કહ્યું: દેવોના સ્વામી, કૃપા કરીને અમારે અને માનવો માટે અલગ-અલગ સીમા અને વસવાટ માટેની જગ્યા નક્કી કરો અને દરેક માટે જુદા નિયમો ગોઠવો. સાપોની વાત સાંભળી દેવએ કહ્યું: