વરાહપુરાણમ્

પૃથિવ્યા વિદ્યતે મૂર્ત્તિરપાં મૂર્ત્તિસ્તથૈવ ચ । તેજસઃ શ્વસનસ્યાપિ મૂર્ત્તિરેષા તુ દૃશ્યતે । આકાશં ચ કથં નેતિ મત્વા દેવો જહાસ ચ ।। ૨૩.

પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ અને વાયુમાં રૂપ દેખાય છે, પણ આકાશમાં કેમ નથી? આવું વિચારતાં દેવ હળવેથી સ્મિત કર્યા.

જ્ઞાનશક્તિમુમાં દૃષ્ટ્વા યદ્ દૃષ્ટં વ્યોમ્નિ શંભુના । યચ્ચોક્તં બ્રહ્મણા પૂર્વં શરીરં તુ શરીરિણામ્ ।। ૨૩.

જ્ઞાન અને શક્તિરૂપ ઉમાને જોઈને, શંભુએ આકાશમાં જે જોયું અને બ્રહ્માએ પહેલાં કહ્યું હતું કે શરીર માત્ર જીવ માટે છે—

યચ્ચાપિ હસિતં તેન દેવેન પરમેષ્ઠિના । એતત્કાર્યચતુષ્કેણ પૃથિવ્યાદિચતુર્ષ્વપિ ।। ૨૩.

અને પરમેશ્વરે જે હાસ્ય કર્યું અને પહેલાં જે કહ્યું હતું, એ બધું પૃથ્વી વગેરે ચાર તત્વો સાથે સંબંધિત છે.

મૂર્ત્તિમાનતિતેજસ્વી હસતઃ પરમેષ્ઠિનઃ । પ્રદીપ્તાસ્યો મહાદીપ્તઃ કુમારો ભાસયન્ દિશઃ । પરમેષ્ઠિગુણૈર્યુક્તઃ સાક્ષાદ્ રુદ્ર ઇવાપરઃ ।। ૨૩.

પરમેશ્વરના હાસ્યમાંથી તેજસ્વી, પ્રભામય, દીપ્ત મુખવાળો એક સુંદર બાળક જન્મ્યો, જે દિશાઓ પ્રકાશિત કરતો અને પરમેશ્વરના ગુણોથી યુક્ત, જાણે બીજો રુદ્ર જ હતો.

ઉત્પન્નમાત્રો દેવાનાં યોષિતઃ સપ્રમોહયન્ । કાન્ત્યા દીપ્ત્યા તથા મૂર્ત્યા રૂપેણ ચ મહાત્મવાન્ ।। ૨૩.

એ બાળક જન્મતાં જ એની કાંતિ, તેજ, રૂપ અને સૌંદર્યથી દેવીઓ મોહિત થઈ ગઈ.

તં દૃષ્ટ્વા પરમં રૂપં કુમારસ્ય મહાત્મનઃ । ઉમાઽનિમેષનેત્રાભ્યાં તમપશ્યત ભામિની ।। ૨૩.

એ મહાત્મા બાળકનું પરમ રૂપ જોઈને, ઉમાએ પલક ન ઝપકાવીને એને નિહાળ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા કુપિતો દેવઃ સ્ત્રીભાવં ચઞ્ચલં તથા । મત્વા કુમારરૂપં તુ શોભનં મોહનં દૃશામ્ । તતઃ શશાપ તં દેવઃ સ્ત્રીશઙ્કાં પરમેશ્વરઃ ।। ૨૩.

એ બાળકને જોઈને દેવ ગુસ્સે થયા, સ્ત્રીઓના ચંચળ સ્વભાવને ધ્યાનમાં રાખીને અને બાળકનું મોહક રૂપ જોઈને, પરમેશ્વરે એને સ્ત્રીસંદેહનો શાપ આપ્યો.

કુમાર ગજવક્ત્રસ્ત્વં પ્રલમ્બજઠરસ્તથા । ભવિષ્યસિ તથા સર્પૈરુપવીતગતિર્ધ્રુવમ્ । એવં શશાપ તં દેવસ્તીવ્રકોપસમન્વિતઃ ।। ૨૩.

હે બાળક, હવે તને હાથી જેવું મુખ, મોટું પેટ અને સાપો યજ્ઞોપવીત અને કમરપટ્ટા તરીકે મળશે—એવો કડક શાપ દેવએ ગુસ્સામાં આપ્યો.

અર્દ્ધકોટ્યા ચ રોમાણામાત્મનોઽઙ્ગે ત્રિલોચનઃ । કૂપકાસ્વેદસલિલપૂર્ણશૂલધરસ્તથા । ધુન્વન્ શરીરમુત્થાય તતો દેવો રુષાન્વિતઃ ।। ૨૩.

પછી ત્રિનેત્રધારી, ત્રિશૂળધારી ભગવાને પોતાના શરીર પર અડધી કરોડ વાળ, રોમકૂપોમાં પરસેવો ભરાઈ ગયો હતો, ગુસ્સામાં શરીર ધ્રુજાવી ઊભા થયા.

યથા યથાઽસૌ સ શરીરમાદ્યં ધુનોતિ દેવસ્ત્રિશિખાસ્ત્રપાણિઃ । તથા તથા ચાઙ્ગરુહાશ્ચકાસુ- ર્જલં ક્ષિતૌ સંન્યપતંસ્તથાન્યાઃ ।। ૨૩.

જેમ જેમ તે દેવ, ત્રિશૂળ ધારણ કરનાર, પોતાનું મૂળ શરીર ધ્રુજાવતો ગયો, તેમ તેમ તેના શરીરના વાળ જમીન પર પાણી બનીને પડતા ગયા, અને બીજા પણ અનેક વસ્તુઓ એ રીતે નીચે આવતી રહી.

વિનાયકાનેકવિધા ગજાસ્યા - સ્તમાલનીલાઞ્જનસંનિકાશાઃ । ઉત્તસ્થુરુચ્ચૈર્વિવિધાસ્ત્રહસ્તા - સ્તતસ્તુ દેવા મનસાકુલેન ।। ૨૩.

અનેક પ્રકારના, હાથીના ચહેરાવાળા, કાળી મેઘ કે કાજળ જેવા રંગના ઘણા વિનાયક ઊંચે ઊઠી આવ્યા, દરેકના હાથમાં વિવિધ શસ્ત્રો હતા; આ જોઈને દેવતાઓના મનમાં ચિંતાનો માહોલ છવાઈ ગયો.

કિમેતદિત્યદ્ભુતકર્મકારી હ્યેકઃ કરોત્યપ્રતિમં મહચ્ચ । કાર્યં સુરાણાં કૃતમેતદિષ્ટં ભવેદથૈતં પરિતં કુતસ્તત્ ।। ૨૩.

તેઓ વિચારી રહ્યા: 'આ શું છે? એકલાએ આ અજોડ અને અદ્દભુત કાર્ય કોણ કરી રહ્યો છે? શું દેવતાઓની ઇચ્છાનું ફળ પ્રાપ્ત થયું? કે પછી કંઈ બીજું તેને ઘેરી રહ્યું છે—આ બધું ક્યાંથી આવ્યું?'

દિવૌકસાં ચિન્તયતાં તથા તુ વિનાયકૈઃ ક્ષ્મા ક્ષુભિતા બભૂવ । ચતુર્મુખશ્ચાપ્રતિમો વિમાન - મારુહ્ય ખે વાક્યમિદં જગાદ ।। ૨૩.

જ્યારે દેવતાઓ આવી રીતે વિચારતા હતા, ત્યારે વિનાયકોના કારણે ધરતી ધ્રુજી ઉઠી. પછી ચાર મુખવાળો, સર્વોપરી બ્રહ્મા, પોતાના વિમાન પર ચડીને આકાશમાં બોલ્યો.

ધન્યાઃ સ્થ દેવાઃ સુરનાયકેન ત્રિલોચનેનાદ્ભુતરૂપિણા ચ । અનુગૃહીતાઃ પરમેશ્વરેણ સુરદ્વિષાં વિઘ્નકૃતાં નતૌ ચ ।। ૨૩.

હે દેવતાઓ, તમે ધન્ય છો, કારણ કે ત્રિનેત્રધારી, અદ્ભુત રૂપવાળા દેવાધિદેવ અને સર્વોચ્ચ ભગવાને તમને કૃપા કરી છે, અને દેવશત્રુઓ તથા વિઘ્નોનું દમન કર્યું છે.

ઇત્યેવમુક્ત્વા પ્રપિતામહસ્તા - નુવાચ દેવસ્ત્રિશિખાસ્ત્રપાણિમ્ । યસ્તે વિભો વક્ત્રસમુદ્ભવઃ પ્રભુ- ર્વિનાયકાનાં ભવતુ ત્વિમેઽનુગાઃ ।। ૨૩.

આ રીતે કહીને પ્રપિતામહ બ્રહ્માએ ત્રિશૂળધારી દેવને કહ્યું: 'હે પ્રભુ, જે તમારા મુખમાંથી જન્મ્યો છે, તે વિનાયકોનો મુખ્ય બનશે અને આ બધા તેના અનુયાયી રહેશે.'

ભવાંસ્તથાઽસ્યાત્મવરેણ ચામ્બરે ત્વયા ચતુર્ષ્વસ્તુ શરીરચારી । આકાશમેતદ્ બહુધા વ્યવસ્થિતં ત્વયા વરેણ્યઃ કૃત એવ નાન્યઃ ।। ૨૩.

તમે પણ તમારા આશીર્વાદથી આકાશમાં ચાર રૂપે વિહાર કરશો; આ વિશાળ આકાશ અનેક રીતે તમારી કૃપાથી જ સ્થિર થયું છે, અને તમારી સમકક્ષ બીજું કોઈ નથી.

પ્રભુર્ભવ ત્વં પ્રતિમાસ્ત્રપાણિના ઇમાનિ ચાસ્ત્રાણિ વરાંશ્ચ દેહિ । ઇત્યેવમુક્ત્વાઽધિગતે પિતામહે ત્રિલોચનશ્ચાત્મભવં જગાદ ।। ૨૩.

હવે ત્રિશૂળધારી, તું ભગવાન બની, આ શસ્ત્રો અને આશીર્વાદ આપ. આ રીતે કહેતાં, જ્યારે બ્રહ્મા ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ત્રિનેત્રધારી ભગવાને પોતાના પુત્રને સંબોધન કર્યું.

વિનાયકો વિઘ્નકરો ગજાસ્યો ગણેશનામા ચ ભવસ્ય પુત્રઃ । એતે ચ સર્વે તવ યાન્તુ ભૃત્યા વિનાયકાઃ ક્રૂરદૃશઃ પ્રચણ્ડાઃ । ઉચ્છુષ્મદાનાદિવિવૃદ્ધદેહાઃ કાર્યેષુ સિદ્ધિં પ્રતિપાદયન્તઃ ।। ૨૩.

તુ વિનાયક, વિઘ્નો દૂર કરનાર, હાથીમુખવાળો, ગણેેશ નામે ઓળખાતો અને ભવનો પુત્ર છે; આ બધા ભયાનક, ક્રૂર દૃષ્ટિવાળા વિનાયક તારા સેવક રહેશે, અને સુકા હવનપ્રસાદથી પોષાયેલી દેહ ધરાવે છે, કાર્યમાં સફળતા આપે છે.

ભવાંશ્ચ દેવેષુ તથા મખેષુ કાર્યેષુ ચાન્યેષુ મહાનુભાવાત્ । અગ્રેષુ પૂજાં લભતેઽન્યથા ચ વિનાશયિષ્યસ્યથ કાર્યસિદ્ધિમ્ ।। ૨૩.

દેવતાઓમાં, યજ્ઞોમાં અને અન્ય મહાન કાર્યોમાં તારી મહિમાથી તારી પ્રથમ પૂજા થશે; નહિ તો તું કાર્યની સફળતા નાશ કરી દેશે.

ઇત્યેવમુક્ત્વા પરમેશ્વરેણ સુરૈઃ સમં કાઞ્ચનકુમ્ભસંસ્થૈઃ । જલૈસ્તથાસાવભિષિક્તગાત્રો રરાજ રાજેન્દ્ર વિનાયકાનામ્ ।। ૨૩.

આ રીતે સર્વોચ્ચ ભગવાને કહ્યું પછી, દેવતાઓ સાથે મળીને, સુવર્ણના કલશમાંના જળથી તેના શરીર પર અભિષેક કર્યો; ત્યારે, હે રાજા, તે વિનાયકોમાં સર્વોપરી બનીને તેજસ્વી દેખાયો.

દૃષ્ટવાઽભિષિચ્યમાનં તુ દેવાસ્તં ગણનાયકમ્ । તુષ્ટુવુઃ પ્રયતાઃ સર્વે ત્રિશૂલાસ્ત્રસ્ય સન્નિધૌ ।। ૨૩.

તેને ગણા-નાયક તરીકે અભિષેક થતો જોઈ, બધા શુદ્ધ થયેલા દેવતાઓએ ત્રિશૂળધારી ભગવાનની હાજરીમાં તેની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । નમસ્તે ગજવક્ત્રાય નમસ્તે ગણનાયક । વિનાયક નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે ચણ્ડવિક્રમ ।। ૨૩.

દેવતાઓએ કહ્યું: 'હે હાથીમુખવાળા, તને વંદન! હે ગણા-નાયક, તને વંદન! હે વિનાયક, તને વંદન! હે ભયાનક પરાક્રમી, તને વંદન!'

નમોઽસ્તુ તે વિઘ્નકર્ત્રે નમસ્તે સર્પમેખલ । નમસ્તે રુદ્રવક્ત્રોત્થ પ્રલમ્બજઠરાશ્રિત ।। ૨૩.

હે વિઘ્નો દૂર કરનાર, તને વંદન! હે સાપની કમરપટ્ટી ધારણ કરનાર, તને વંદન! હે રુદ્રના મુખમાંથી જન્મેલા, મોટા પેટવાળા, તને વંદન!

સર્વદેવનમસ્કારાદવિઘ્નં કુરુ સર્વદા । એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્મહાત્મા ગણનાયકઃ । અભિષિક્તશ્ચ રુદ્રસ્ય સોમસ્યાપત્યતાં ગતઃ ।। ૨૩.

બધા દેવતાઓની પૂજાથી તું હંમેશા વિઘ્નો દૂર કરતો રહે. આ રીતે દેવતાઓએ સ્તુતિ કરી, મહાત્મા ગણા-નાયક, અભિષેક પામીને, રુદ્ર અને સોમાના પુત્ર બન્યા.

એતચ્ચતુર્થ્યાં સંપન્નં ગણાધ્યક્ષસ્ય પાર્થિવ । યતસ્તતોઽયં મહતી તિથીનાં પરમા તિથિઃ ।। ૨૩.

હે રાજા, આ ઘટના ચોથના દિવસે, ગણા-મુખ્યના દિવસે ઘટી હતી; તેથી આ તિથિઓમાં સર્વોપરી અને શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

એતસ્યાં યસ્તિલાન્ ભુક્ત્વા ભક્ત્યા ગણપતિં નૃપ । આરાધયતિ તસ્યાશુ તુષ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૨૩.

જે વ્યક્તિ આ દિવસે શ્રદ્ધાથી તલ ખાય છે અને ગણપતિની પૂજા કરે છે, તેને ભગવાન તરત પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

યશ્ચૈતત્ પઠતે સ્તોત્રં યશ્ચૈતચ્છૃણુયાત્ સદા । ન તસ્ય વિઘ્ના જાયન્તે ન પાપં સર્વથા નૃપ ।। ૨૩.

જે આ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે અથવા હંમેશા સાંભળે છે, તેને ક્યારેય વિઘ્નો આવતાં નથી અને કોઈ પણ રીતે પાપ લાગતું નથી, હે રાજા.

ધરણ્યુવાચ । કથં તે ગાત્રસંસ્પર્શાન્મૂર્ત્તિમન્તો મહાબલાઃ । નાગા બભૂવુર્દેવેશ કારણં તે મહીધર ।। ૨૪.

ધરાએ કહ્યું: દેવોના સ્વામી, આપના શરીરનો સ્પર્શ થતાં એ મહાબળવાન સાપો શરીરધારી કેમ બન્યા? હે પૃથ્વીધર, તેનું કારણ શું છે?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । શ્રુત્વા ગણપતેર્જન્મ પ્રજાપાલો નરાધિપઃ । ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા તં મુનિં સંશિતવ્રતમ્ ।। ૨૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: હે રાજા, જ્યારે પ્રજાપાલકે ગણપતિના જન્મ વિશે સાંભળ્યું, ત્યારે તેણે એ દૃઢવ્રતી ઋષિ સાથે મૃદુ વાણીમાં વાત કરી.