વરાહપુરાણમ્

ધ્રુવં પાશુપતિર્દેવ ત્વં લોકે ખ્યાતિમેસ્યતિ । અયં ચ દેવસ્ત્વન્નામ્ના લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ । આરાધ્યશ્ચ સમસ્તાનાં દેવાદીનાં ગમિષ્યસિ ।। ૨૧.

નિશ્ચિત છે, હે દેવ, તું પશુપતિ તરીકે જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશો; આ દેવ પણ તારા નામથી ઓળખાશે; તું સર્વ દેવો અને અન્ય સૌના આરાધ્ય બનશે.

એવમુક્ત્વા તદા બ્રહ્મા દક્ષં પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ । ગૌરીં પ્રયચ્છ રુદ્રાય પૂર્વમેવોપપાદિતામ્ ।। ૨૧.

આ રીતે કહીને, વિદ્વાન બ્રહ્માએ દક્ષને કહ્યું: જે ગૌરીને તું અગાઉ તૈયાર કરી હતી, તે હવે રુદ્રને આપ.

એવમુક્ત્વા તદા દક્ષસ્તાં કન્યાં બ્રહ્મસન્નિધૌ । દદૌ રુદ્રાય મહતે ગૌરીં પરમશોભનામ્ ।। ૨૧.

પછી દક્ષએ, બ્રહ્માના સમક્ષ, તે સુંદર કન્યા ગૌરીને મહાન રુદ્રને આપી દીધી.

સ તાં જગ્રાહ વિધિવદ્ રુદ્રઃ પરમશોભનામ્ । દક્ષસ્ય ચ પ્રિયં કુર્વન્ બહુમાનપુરઃસરમ્ ।। ૨૧.

રુદ્રે વિધિ મુજબ, દક્ષની ઇચ્છાનું માન રાખીને, એ પરમ સુંદર ગૌરીને સ્વીકારી.

ગૃહીતાયાં તુ કન્યાયાં દાક્ષાયણ્યાં પિતામહઃ । દદૌ રુદ્રસ્ય નિલયં કૈલાસં સુરસન્નિધૌ ।। ૨૧.

જ્યારે દક્ષકન્યા ગૌરી સ્વીકારાઈ, ત્યારે પિતામહે દેવતાઓની હાજરીમાં રુદ્રને કૈલાસનું નિવાસ સ્થાન આપ્યું.

રુદ્રોઽપિ પ્રયયૌ ભૂતૈઃ સમં કૈલાસપર્વતમ્ । દેવાશ્ચાપિ યથાસ્થાનં સ્વં સ્વં જગ્મુર્મુદાન્વિતાઃ । બ્રહ્માઽપિ દક્ષસહિતઃ પ્રાજાપત્યં પુરં યયૌ ।। ૨૧.

રુદ્ર પોતાના ભૂતગણ સાથે કૈલાસ પર્વત પર ગયા; દેવતાઓ આનંદથી પોતાના સ્થાન પર ગયા; બ્રહ્મા દક્ષ સાથે પ્રજાપતિઓના શહેરમાં ગયા.

મહાતપા ઉવાચ । તસ્મિન્ નિવસતસ્તસ્ય રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ । ચુકોપ ગૌરી દેવસ્ય પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્ ।। ૨૨.

મહાતપાએ કહ્યું: જ્યારે પરમેશ્વર રુદ્ર ત્યાં નિવાસ કરતા હતા, ત્યારે ગૌરીએ પોતાના પિતાના દેવ સાથેના વૈરને યાદ કરીને ક્રોધ કર્યો.

ચિન્તયામાસ દક્ષસ્ય અનેનાપકૃતં પુરા । યજ્ઞો વિધ્વંસિતો યસ્માત્ તસ્માચ્ચાન્યાં તનૂમહમ્ ।। ૨૨.

તે સમયે તેણીએ વિચાર્યું કે દક્ષએ અગાઉ મારા પર અયોગ્ય વર્તન કર્યું હતું, કારણ કે તેણે યજ્ઞ નાશ કર્યો હતો. તેથી હવે હું બીજું શરીર ધારણ કરીશ.

આરાધ્ય તપસા તસ્ય ગૃહે ભૂત્વા વ્રજામ્યહમ્ । કથં ગચ્છામિ પિતરં દક્ષં ક્ષપિતબાન્ધવમ્ ।। ૨૨.

હું તપ કરીને તેના ઘરે જન્મીશ, પણ દક્ષ પિતા, જેમના કુટુંબનો વિનાશ થયો છે, ત્યાં હું કેવી રીતે જઈ શકું?

ભવપત્ની ચ દુહિતા એવં સંચિન્ત્ય સુન્દરી । જગામ તપસે શૈલં હિમવન્તં મહાગિરિમ્ ।। ૨૨.

આ રીતે વિચારીને, સુંદર ભવપત્ની અને દિકરી મહાદેવીએ તપ કરવા માટે હિમાલય પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું.

તત્ર કાલેન મહતા ક્ષપયન્તી કલેવરમ્ । સ્વશરીરાગ્નિના દગ્ધા તતઃ શૈલસુતાઽભવત્ ।। ૨૨.

ત્યાં તેણે લાંબા સમય સુધી કઠિન તપ કરીને પોતાના શરીરને ક્ષીણ કર્યું, અને પોતાના શરીરના અગ્નિથી દગ્ધ થઈ, પછી તે પર્વતપુત્રી બની.

ઉમા નામેતિ મહતી કૃષ્ણા ચેત્યભિધાનતઃ । લબ્ધ્વા તુ શોભનાં મૂર્તિં હિમવન્તગૃહે શુભા ।। ૨૨.

તેને ઉમા અને કૃષ્ણા જેવા મહાન નામો મળ્યા, અને હિમાલયના ઘરે તે સુંદર અને શુભ રૂપે પ્રસિદ્ધ થઈ.

પુનસ્તપશ્ચકારોગ્રં દેવં સ્મૃત્વા ત્રિલોચનમ્ । અસાવેવ પતિર્મહ્યમિત્યુક્ત્વા તપસિ સ્થિતા ।। ૨૨.

પછી તેણે ફરીથી તીવ્ર તપ કર્યું, અને ત્રણ આંખવાળા દેવનું સ્મરણ કરીને કહ્યું, 'એજ મારા પતિ છે,' અને તપમાં સ્થિર રહી.

કુર્વન્ત્યા તત્ તપશ્ચોગ્રં હિમવન્તે મહાગિરૌ । કાલેન મહતા દેવસ્તપસારાધિતસ્તયા ।। ૨૨.

તે હિમાલય પર્વત પર કઠિન તપ કરતી રહી, લાંબા સમય પછી તેના તપથી દેવ પ્રસન્ન થયા.

આજગામાશ્રમં તસ્યા વિપ્રો ભૂત્વા મહેશ્વરઃ । વૃદ્ધઃ શિથિલસર્વાઙ્ગઃ સ્ખલંશ્ચૈવ પદે પદે ।। ૨૨.

મહેશ્વરે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, શરીર થાકેલું અને પગલે પગલે લથડતું, તેના આશ્રમમાં આવ્યા.

કૃચ્છ્રાત્ તસ્યાઃ સમીપં તુ આગત્ય દ્વિજસત્તમઃ । બુભુક્ષિતોઽસ્મિ મે દેહિ ભદ્રે ભોજ્યં દ્વિજસ્ય તુ ।। ૨૨.

મહાન દ્વિજ કઠિનાઈથી તેના પાસે આવ્યા અને કહ્યું, 'ભદ્રે, હું ભૂખ્યો છું, મને બ્રાહ્મણને યોગ્ય ખોરાક આપો.'

એવમુક્તા તદા કન્યા ઉમા શૈલસુતા શુભા । ઉવાચ બ્રાહ્મણં ભોજ્યં દદ્મિ વિપ્ર ફલાદિકમ્ । કુરુ સ્નાનં દ્રુતં વિપ્ર ભુઞ્જસ્વાન્નં યદૃચ્છયા ।। ૨૨.

આ રીતે કહેતાં, પર્વતપુત્રી ઉમાએ કહ્યું, 'બ્રાહ્મણ, હું તમને ફળાદિ ખોરાક આપું છું. તમે વહેલી સ્નાન કરો અને પછી મનગમતું ભોજન કરો.'

એવમુક્તસ્તદા વિપ્રસ્તસ્ય પાર્શ્વે મહાનદીમ્ । ગઙ્ગાં જગામ સ્નાનાર્થી સ્નાનં કર્ત્તુમવાતરત્ ।। ૨૨.

આ રીતે સાંભળીને, બ્રાહ્મણ તેના પાસેની મહાન ગંગા નદી પાસે સ્નાન કરવા ગયા અને પાણીમાં ઉતર્યા.

સ્નાનં તુ કુર્વતા તેન રુદ્રેણ દ્વિજરૂપિણા । ભૂત્વા માયામયં ભીમં મકરં ભયદર્શનમ્ । ગ્રાહિતસ્તુ તદા વિપ્રસ્તેન દુષ્ટેન મદ્ગુના ।। ૨૨.

ત્યારે રુદ્ર, બ્રાહ્મણના રૂપે, સ્નાન કરતા હતા, અને અચાનક ભયાનક માયિક મકર બની, અને પોતાના જ શક્તિથી બ્રાહ્મણને પકડી લીધો.

દૃષ્ટ્વા ધૃતમથાત્માનં મકરેણ બલીયસા । વૃદ્ધમાત્માનમન્યં તાં દર્શયન્ વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૨૨.

પોતે જ મજબૂત મકર દ્વારા પકડાયેલા જોઈ, તેણે બીજું વૃદ્ધ રૂપ પર્વતપુત્રીને બતાવ્યું અને કહ્યું:

અબ્રહ્મણ્યં ગતં કન્યે ધાવસ્વાનય માં રુષઃ । યાવન્નાયાતિ વિકૃતિં તાવન્માં ત્રાતુમર્હસિ ।। ૨૨.

'કન્યા, હવે હું બ્રાહ્મણ રહ્યો નથી; દોડી આવો અને મને બચાવો, જલદી, નહિ તો હું વધુ દુઃખ ભોગવીશ; તમે મને બચાવવું જ પડશે.'

એવમુક્તા તદા કન્યા ચિન્તયામાસ પાર્વતી । પિતૃભાવેન શૈલેન્દ્રં ભર્તૃભાવેન શંકરમ્ । સ્પૃશામિ તપસા પૂતા કથં વિપ્રં સ્પૃશામ્યહમ્ ।। ૨૨.

આ રીતે સાંભળીને, પાર્વતી કન્યાએ વિચાર્યું: 'હિમાલય મારા પિતા છે, શંકર મારા પતિ છે; હું તપથી પવિત્ર થઈ છું, તો બ્રાહ્મણને કેમ સ્પર્શું?'

યદ્યેનં નાપકર્ષામિ મકરેણ જલે ધૃતમ્ । તદાનીં બ્રહ્મવધ્યા મે ભવતીતિ ન સંશયઃ ।। ૨૨.

'જો હું તેને, જે મકર દ્વારા પાણીમાં પકડાયો છે, બહાર ન કાઢું, તો હું નિશ્ચિતપણે બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ ભોગવીશ; તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

અન્યવ્યતિક્રમે ધર્મમપનેતું ચ શક્યતે । બ્રહ્મવધ્યા પુનર્નૈવમેવમુક્તવા ગતા ત્વરમ્ ।। ૨૨.

'બીજા પાપોમાં પ્રાયશ્ચિત્ત થઈ શકે છે, પણ બ્રાહ્મણહત્યામાં એ શક્ય નથી.' આવું કહીને તે ઝડપથી ગઈ.

સા ગત્વા ત્વરિતં ભીરુર્ગૃહીત્વા પાણિના દ્વિજમ્ । ચકર્ષાન્તર્જલાત્ તાવત્ સ્વયં ભૂતપતિર્હરઃ ।। ૨૨.

તે ભયભીત હોવા છતાં ઝડપથી ગઈ, હાથથી બ્રાહ્મણને પકડી પાણીમાંથી બહાર ખેંચ્યો; એ સમયે જ પ્રભુ હરાએ પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.

યમારાધ્ય તપશ્ચર્ત્તુમારબ્ધં શૈલપુત્રાયા । સ એવ ભગવાન્ રુદ્રસ્તસ્યાઃ પાણૌ વિલમ્બત ।। ૨૨.

જે ભગવાન રુદ્રને શૈલપુત્રીએ ભક્તિપૂર્વક પૂજ્યા અને તપ કર્યા, એ જ રુદ્રે હવે તેના હાથ પકડીને સામે ઉભા છે.

તં દૃષ્ટ્વા લજ્જિતા દેવી પૂર્વત્યાગમનુસ્મરન્ । ન કિંચિદુત્તરં સુભ્રૂર્વદતિ સ્મ સુલજ્જિતા ।। ૨૨.

તેને જોઈને દેવીને લાજ લાગી, કારણ કે તેને પોતાનું પહેલાનું ત્યાગ યાદ આવી ગયો; સુંદર ભ્રૂવાળી દેવી ખૂબ શરમાઈ ગઈ અને એક પણ શબ્દ બોલી શકી નહીં.

તૂષ્ણીંભૂતાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા ગૌરીં રુદ્રો હસન્નિવ । પાણૌ ગૃહીત્વા માં ભદ્રે કથં ત્યક્તુમિહાર્હસિ ।। ૨૨.

ગૌરીને ચૂપચાપ ઊભેલી જોઈને રુદ્રે હળવી સ્મિત સાથે તેનો હાથ પકડીને કહ્યું: 'હે ભદ્રે, તું મને અહીં કેમ છોડી જઇ શકે?'

મત્પાણિગ્રહણં ભદ્રે વૃથા યદિ કરિષ્યસિ । તદાનીં બ્રહ્મણઃ પુત્ર્યામાહારાર્થં બ્રવીમ્યહમ્ ।। ૨૨.

'હે ભદ્રે, જો તું આ હાથ પકડવાનો સંકલ્પ વ્યર્થ કરીશ, તો પછી હું લગ્ન માટે બ્રહ્માજીની પુત્રીને પૂછવા જઈશ.'