વરાહપુરાણમ્

ઉદ્ધૃત્ય માં કથં સૃષ્ટિં સૃજસે કિં ચ સા ત્વયા। સકૃદ્ ધ્રિયેત કૃત્વા ચ પાલ્યતે ચાપિ કેન ચ ।। ૧.

મને ઉંચે ઉપાડ્યા પછી, તમે જગતની રચના કેવી રીતે કરો છો? અને તે કોણ સંભાળે છે અને કેવી રીતે રક્ષે છે?

કેન વા સુલભો દેવ જાયસે સતતં વિભો । કથં ચ સૃષ્ટેરાદિઃ સ્યાદવસાનં કથં ભવેત્ ।। ૧.

હે પ્રભુ, તમને વારંવાર કોણ સરળતાથી જન્મ આપે છે? સર્જન કેવી રીતે શરૂ થાય છે અને અંત કેવી રીતે આવે છે?

કથં યુગસ્ય ગણના સંખ્યાઽસ્યાનુચતુર્યુગમ્ । કે વા વિશેષાસ્તેષ્વસ્મિન્ કા વાઽવસ્થા મહેશ્વર ।। ૧.

યુગોની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે અને ચતુર્યુગમાં કેટલા ભાગ હોય છે? દરેક યુગમાં શું વિશેષતા છે અને એમાં કઈ સ્થિતિ હોય છે, હે મહેશ્વર?

યજ્વાનઃ કે ચ રાજાનઃ કે ચ સિદ્ધિં પરાં ગતાઃ । એતત્સર્વં સમાસેન કથયસ્વ પ્રસીદ મે ।। ૧.

યજ્ઞ કરનાર કોણ છે અને કયા રાજાઓએ પરમ સિદ્ધિ મેળવી છે? કૃપા કરીને આ બધું સંક્ષિપ્તમાં કહો.

ઇત્યુક્તઃ ક્રોડરૂપેણ જહાસ પરમેશ્વરઃ । હસતસ્તસ્ય કુક્ષૌ તુ જગદ્ધાત્રી દદર્શ હ ૧.

આ રીતે પૂછ્યા પછી, વરાહ સ્વરૂપે પરમેશ્વરે હાસ્ય કર્યું; અને હસતા હસતા, ધરતીએ તેમના પેટમાં આખું જગત જોતું.

સચન્દ્રસૂર્યગ્રહસપ્તલોકા- નન્તઃ સ્થિતાંસ્તાવદુપાત્તધર્માન્ । ઇતીદૃશં પશ્યતિ સા સમસ્તં યાવત્ક્ષિતિર્વેપિતસર્વગાત્રા ।। ૧.

તેણે તેમના અંદર ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો, સાત લોક અને બધાં જ પોતાના ધર્મમાં સ્થિર જોયા; આ બધું જોઈને ધરતીના બધા અંગો કંપી ઉઠ્યા.

ઉન્મીલિતાસ્યસ્તુ યદા મહાત્મા દૃષ્ટો ધરણ્યાઽમલસર્વગાત્ર્યા । તાવત્સ્વરૂપેણ ચતુર્ભુજેન મહોદધૌ સુપ્તમથોઽન્વપશ્યત્ ।। ૧.

જ્યારે મહાત્માએ મોઢું ખોલ્યું, ત્યારે પવિત્ર ધરતીએ તેમને જોયા; પછી તેણે પોતાના ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે મહાસાગરમાં સુતા ભગવાનને જોયા.

શેષપર્યઙ્કશયને સુપ્તં દેવં જનાર્દનમ્ । દૃષ્ટ્વા તન્નાભિપઙ્કસ્થમન્તઃસ્થં ચ ચતુર્મુખમ્। કૃતાઞ્જલિપુટા દેવી સ્તુતિં ધાત્રી જગાદ હ ।। ૧.

શેષના પથારી પર સુતા ભગવાન જનાર્દનને જોઈને, અને તેમના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળમાં બેઠેલા ચતુર્મુખ બ્રહ્માને નિહાળી, દેવી ભૂમિએ હાથ જોડીને ધાત્રી ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

ધરણ્યુવાચ। નમઃ કમલપત્રાક્ષ નમસ્તે પીતવાસસે। નમઃ સુરારિવિધ્વંસકારિણે પરમાત્મને ।। ૧.

ભૂમિએ કહ્યું: કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનાર, પીળા વસ્ત્ર પહેરનાર, દેવોના દુશ્મનોનો વિનાશક અને પરમાત્મા, તમને વંદન છે.

શેષપર્યઙ્કશપને ધૃતવક્ષસ્થલશ્રિયે । નમસ્તે સર્વદેવેશ નમસ્તે મોક્ષકારિણે ।। ૧.

શેષના પથારી પર શયન કરતાં, સુંદર વક્ષસ્થળ ધરાવનાર, સર્વ દેવોના સ્વામી અને મોક્ષ આપનાર ભગવાન, તમને વંદન છે.

નમઃ શાર્ઙ્ગાસિચક્રાય જન્મમૃત્યુવિવર્જિતે। નમો નાભ્યુત્થિતમહત્કમલાસનજન્મને ।। ૧.

શારંગ ધનુષ્ય, તલવાર અને ચક્ર ધારણ કરનાર, જન્મ અને મરણથી પર, અને નાભિમાંથી ઉગેલા મહાકમળમાં જન્મેલા ભગવાન, તમને વંદન છે.

નમો વિદ્રુમરક્તાસ્યપાણિપલ્લવશોભિને । શરણં ત્વાં પ્રસન્નાઽસ્મિ ત્રાહિ નારીમનાગસમ્ ।। ૧.

વિદ્રુમ જેવી લાલ ઓઠ અને કુમળા પાંદડા જેવી સુંદર હથેળીઓ ધરાવનાર ભગવાન, હું તમારી શરણે આવી છું, પ્રસન્ન છું—હે નાથ, સ્ત્રીઓ અને સાપના દુઃખથી મને બચાવો.

પૂર્ણનીલાઞ્જનાકારં વારાહં તે જનાર્દન। દૃષ્ટ્વા ભીતાઽસ્મિ ભૂયોઽપિ જગત્ ત્વદ્દેહગોચરમ્। ઇદાનીં કુરુ મે નાથ દયાં ત્રાહિ મહાભયાત્।। ૧.

હે જનાર્દન, તમારું વરાહ સ્વરૂપ, પૂર્ણ નીલાંજન જેવું કાળું જોઈને, ફરીથી હું ડરી ગઈ છું, કારણ કે આખું જગત તમારા શરીરમાં સમાયું છે; હવે, હે નાથ, મને દયા કરો અને મહા ભયમાંથી બચાવો.

કેશવઃ પાતુ મે પાદૌ જઙ્ઘે નારાયણો મમ । માધવો મે કટિં પાતુ ગોવિન્દો ગુહ્યમેવ ચ ।। ૧.

મારા પગને કેશવ, જાંઘને નારાયણ, કમરને માધવ અને ગુપ્ત અંગોને ગોવિંદ રક્ષે.

નાભિં વિષ્ણુસ્તુ મે પાતુ ઉદરં મધુસૂદનઃ । ઊરું ત્રિવિક્રમઃ પાતુ હૃદયં પાતુ વામનઃ ।। ૧.

મારી નાભિને વિષ્ણુ, પેટને મધુસૂદન, ઊરુને ત્રિવિક્રમ અને હૃદયને વામન રક્ષે.

શ્રીધરઃ પાતુ મે કણ્ઠં હૃષીકેશો મુખં મમ । પદ્મનાભસ્તુ નયને શિરો દામોદરો મમ ।। ૧.

મારો કંઠ શ્રીધર, મોઢું હૃષીકેશ, આંખો પદ્મનાભ અને માથું દામોદર રક્ષે.

એવં ન્યસ્ય હરેર્ન્યાસમામાનિ જગતી તદા । નમસ્તે ભગવન્ વિષ્ણો ઇત્યુક્ત્વા વિરરામ હ ।। ૧.

આ રીતે હરિનું રક્ષણમંત્ર બોલીને, ભૂમિએ 'હે ભગવન વિષ્ણુ, તમને વંદન છે' એમ કહીને મૌન ધારણ કર્યું.

સૂત ઉવાચ । તતસ્તુષ્ટો હરિર્ભક્ત્યા ધરણ્યાત્મશરીરગામ્ । માયાં પ્રકાશ્ય તેનૈવ સ્થિતો વારાહમૂર્ત્તિના ।। ૨.

સૂતે કહ્યું: પછી ભગવાન હરિ, ભૂમિની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, પોતાની માયા દર્શાવી અને વરાહ રૂપે ત્યાં સ્થિર રહ્યા.

જગાદ કિં તે સુશ્રોણિ પ્રશ્નમેનં સુદુર્લભમ્ । કથયામિ પુરાણસ્ય વિષયં સર્વશાસ્ત્રતઃ ।। ૨.

તેમણે કહ્યું: હે સુંદર કટિ ધરાવનારી, તારો પ્રશ્ન શું છે? આ પ્રશ્ન અત્યંત દુર્લભ છે; હું તને બધા શાસ્ત્રોમાંથી લેવામાં આવેલ પુરાણનો વિષય કહું છું.

પુરાણાનાં હિ સર્વેષામયં સાધારણઃ સ્મૃતઃ । શ્લોકં ધરણિ નિશ્ચિત્ય નિઃશેષં ત્વં પુનઃ શ્રૃણુ ।। ૨.

બધા પુરાણોમાં આ શ્લોક સામાન્ય માનવામાં આવે છે; હે ભૂમિ, આ નિશ્ચય કરીને, હવે ફરીથી બધું ધ્યાનથી સાંભળ.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ।। ૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશ, મન્વંતરો અને વંશોની કથાઓ—આ પાંચ લક્ષણો ધરાવતું ગ્રંથ પુરાણ કહેવાય છે.

આદિસર્ગમહં તાવત્ કથયામિ વરાનને । યસ્માદારભ્ય દેવાનાં રાજ્ઞાં ચરિતમેવ ચ । જ્ઞાયતે ચતુરંશશ્ચ પરમાત્મા સનાતનઃ ।। ૨.

હે તેજસ્વિ મુખવાળી, હવે હું તને આરંભની સૃષ્ટિ કહું છું, જ્યાંથી દેવો અને રાજાઓના કાર્યો જાણી શકાય છે અને ચતુર ભાગવાળા શાશ્વત પરમાત્માનું જ્ઞાન થાય છે.

આદાવહં વ્યોમ મહત્ તતોઽણું- રેકૈવ મત્તઃ પ્રબભૂવ બુદ્ધિઃ । ત્રિધા તુ સા સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ પૃથક્પૃથક્તત્ત્વરૂપૈરુપેતા ।। ૨.

પ્રથમે હું આકાશ રૂપ હતો; પછી મારી અંદરથી સૂક્ષ્મ તત્વ ઊભું થયું—બુદ્ધિ એકરૂપે પ્રગટ થઈ; એ બુદ્ધિ સત્વ, રજસ અને તમસથી ત્રણ ભાગે વહેંચાઈ અને અલગ અલગ તત્વરૂપે વિકસિત થઈ.

તસ્મિંસ્ત્રિકેઽહં તમસો મહાન્ સ સદોચ્યતે સર્વવિદાં પ્રધાનઃ । ઉતસ્માદપિ ક્ષેત્રવિદૂર્જિતોઽભૂદ્ બભૂવ વુદ્ધિસ્તુ તતો બભૂવ ।। ૨.

આ ત્રયમાં હું 'મહત' નામે અંધકાર છું, જેને સર્વજ્ઞ લોકો મુખ્ય માને છે; એમાંથી ક્ષેત્રજ્ઞ ઉત્પન્ન થયો અને ત્યાર પછી બુદ્ધિ જન્મી.

તસ્માત્તુ તેભ્યો શ્રવણાદિહેતવસ્ તતોઽક્ષમાલા જગતો વ્યવસ્થિતા । ભૂતૈર્ગતૈરેવ ચ પિણ્ડમૂર્તિ- ર્મયા ભદ્રે વિહિતા ત્વાત્મનૈવ ।। ૨.

એમાંથી શ્રવણ વગેરે ઇન્દ્રિયોના કારણો ઉત્પન્ન થયા; પછી જગત માટે ઇન્દ્રિયોની માળા રચાઈ; અને એ તત્વોથી, હે શુભે, મેં પોતે જ શરીરધારી સ્વરૂપ બનાવ્યું.

શૂન્યં ત્વાસીત્ તત્ર શબ્દસ્તુ ખં ચ તસ્માદ્ વાયુસ્તત એવાનુ તેજઃ । તસ્માદાપસ્તત એવાનુ દેવિ મયા સૃષ્ટા ભવતી ભૂતધાત્રી ।। ૨.

ત્યાં ખાલીપો હતો, માત્ર અવાજ અને આકાશ હતું. એમાંથી પવન ઉત્પન્ન થયો, પછી તેજ, ત્યારબાદ પાણી, અને પછી, હે દેવી, મેં તને સર્વ જીવોની જનની તરીકે સર્જી હતી.

યોગે પૃથિવ્યા જલવત્ તતોઽપિ સબુદ્બુદં કલલં ત્વણ્ડમેવ । તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે દ્વિગતેઽહમાસી- દાપોમયશ્ચાત્મનાત્માનમાદૌ ।। ૨.

પૃથ્વી પર, જેમ પાણીમાં થાય છે, પહેલા ફેન થયો, પછી એક ગાંઠ બની, અને પછી એક ડુંગરું (અંડું) સર્જાયું. જ્યારે એ અંડું પૂરું થયું અને બે ભાગ થયું, ત્યારે હું એમાં જળમય સ્વરૂપે, શરૂઆતમાં પોતે પ્રગટ થયો હતો.

સૃષ્ટ્વા નારાસ્તા અથો તત્ર ચાહં યેન સ્યાન્મે નામ નારાયણેતિ । કલ્પે કલ્પે તત્ર સંયામિ ભૂયઃ સુપ્તસ્ય મે નાભિજઃ સ્યાદ્ યથાદ્યઃ ।। ૨.

પાણી સર્જ્યા પછી, હું એમાં હાજર રહ્યો; તેથી મારું નામ 'નારાયણ' પડ્યું, કારણ કે હું પાણીમાં નિવાસ કરું છું. દરેક કલ્પના આરંભે હું ફરી એમાં જાઉં છું, અને મારી નાભિમાંથી, જેમ પ્રથમ વખત થયું, તેમ, હું સુઈ જાઉં ત્યારે એક જન્મે છે.

એવંભૂતસ્ય મે દેવિ નાભિપદ્મે ચતુર્મુખઃ । ઉત્તસ્થૌ સ મયા પ્રોક્તઃ પ્રજાઃ સૃજ મહામતે ।। ૨.

હે દેવી, જ્યારે હું આવું હતો, ત્યારે મારી નાભિમાંથી કમળ ઉપર ચાર મુખવાળો પ્રગટ થયો; મેં તેને કહ્યું, 'હે મહાન બુદ્ધિશાળી, જીવોની રચના કર.'