વરાહપુરાણમ્

જે પવિત્ર તીર્થમાં કોઈ મનુષ્ય આખું વર્ષ નિયમિત રીતે સ્નાન કરે, ત્યાં ઉત્તરપૂર્વ દિશામાં શિખરે નિવાસ કરતી દેવીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. એ સ્થળે બ્રહ્મોદય નામનું પવિત્ર તીર્થ છે, જે પાપોનો નાશક છે. અહીં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય યમલોકને કદી જોઈ શકતો નથી, ન તો ક્યારેય દુઃખમાં પડતો છે. એ જળમાં સ્નાન કર્યા પછી મનુષ્ય સુંદર અને તેજસ્વી બની જાય છે. સાંજે ત્યાં પૂજા કરનાર દ્વિજ પાપમુક્ત થઈ જાય છે. જો કોઈ શુદ્ધ દ્વિજ એક દિવસ અને એક રાત ત્યાં રહી, રુદ્રમંત્રોનું પાઠ કરે, તો એના સમગ્ર વંશનું ઉદ્ધાર થાય છે અને સૌ પવિત્ર બની જાય છે. જગતમાં જ્યાં-જ્યાં શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો પવિત્ર વાગ્મતી નદીમાં સ્નાન કરે છે, તેઓને નીચી યોનિ મળતી નથી, પણ સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મે છે. વિવેકી મનુષ્યએ કામ અને ક્રોધથી મુક્ત રહી, નિયમ પ્રમાણે ત્યાં જવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાનું પુણ્ય દસગણું છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. ત્યાં દાન આપવાનું ફળ અક્ષય છે; દાતા મહાપુણ્યનો ભાગી બને છે. આવું મહાપુણ્યનું ક્ષેત્ર બીજું ક્યાંય નથી. જ્યાં હું, મૃગરૂપે, દેવતાઓમાં વિહરતો હતો, ત્યાં દરેક સ્થળે તે ભૂમિ પવિત્ર બની ગઈ. આ ભૂમિ પૃથ્વી પર ગોકર્ણેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. દેવતાઓની દૃષ્ટિથી અજ્ઞાત રહી, તે દેવ ઉત્તર દિશામાં ચાલી ગયા. આ રીતે 'જલેશ્વર મહિમા વર્ણન' નામક અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પવિત્ર વારાહ પુરાણના ભાગવત ગોકર્ણેશ્વર મહાત્મ્યમાં વર્ણવાયો છે. હવે ગોકર્ણ, શ્રૃંગેશ્વર અને અન્ય તીર્થોની મહિમા આરંભે છે. જ્યારે મૃગરૂપ ધારણ કરનાર ભગવાન ત્રયંબક સ્થાનેથી વિદાય થયા, ત્યારે એ શૃંગ (શિખર) ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત થયું અને દરેક ભાગ અલગ-અલગ સ્થાને સ્થપાયું. દેવી, એ શૃંગનું ટોચનું ભાગ વજ્રપાણી (ઇન્દ્ર)એ લઇને સ્થાપિત કર્યું. દેવતાઓ, ઋષિ, સિદ્ધ અને બ્રહ્મર્ષિએ પણ એ મૂળને ભગવાન વિષ્ણુ દ્વારા દેવજળથી પવિત્ર કરીને સ્થાપિત કર્યું. એ શિખર પર ભગવાન ત્રણ રૂપે વિરાજમાન થયા. પોતાના શત (સૌ) અંશો તેમણે મૃગમાં સ્થાન આપ્યા. એ માર્ગે, એ શરીર દ્વારા, સર્વવ્યાપી ભગવાન ત્યાંથી વિદાય થયા. એ પર્વત પર એ વિભાજન શતગુણથી યાદ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દેવતાઓ અને દૈત્યોના ગુરુએ મહાન પ્રાણીઓના ભગવાનની પૂજા કરી. દેવ, દૈત્ય, ગંધર્વ, સિદ્ધ, યક્ષ અને મહાનાગોએ યાત્રા કરીને પરિક્રમા કરી. પછી બધાએ પોતાના સ્થાન પર પાછા જઈ શાંતિ પામી. પછી પૌલસ્ત્ય વંશી રાવણ, પોતાના ભાઈ રાક્ષસો સાથે, ગોકર્ણના અખંડિત ભગવાનની પરમ ભક્તિથી સેવા કરવા લાગ્યા. એ રાક્ષસે ત્રણેય લોક પર વિજય મેળવવાનો વર માંગ્યો. દશમુખ રાવણે પરમેશ્વર પાસેથી ઇચ્છિત વર પ્રાપ્ત કર્યો અને ત્રણેય લોક અને દેવરાજ ઇન્દ્રને જીત્યા. જે શિખર ઇન્દ્રે ઉઠાવીને મૂક્યું હતું, તે રાવણ સમુદ્ર કિનારે થોડી વારમાં મૂકી દીધું. પણ પછી, જ્યારે રાક્ષસ રાવણ તેને પુન: ઉપાડવા માટે પ્રયત્નશીલ થયો, ત્યારે તે તેને ઉખાડી શક્યો નહીં. આ રીતે ગોકર્ણ અને તેના મહિમા વિશેની કથા અહીં વર્ણવાઈ છે.