વરાહપુરાણમ્

એક પ્રસંગમાં, શક્તિથી યુક્ત વ્યક્તિઓ સ્વર્ગમાં પહોંચી ગયા છે— પણ જેઓ નિર્વળી છે, તેમના માટે તો કોઈ માર્ગ જ નથી. પરંતુ પિતૃઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક પુત્રો દ્વારા સ્વધા અર્પણ કરાય છે, ત્યારે તેઓ ઉત્તમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે. હે ત્રિકાળજ્ઞાની, તું તો દૈવી દ્રષ્ટિથી તેમને જોઈ ચૂક્યો છે, જે સ્વર્ગગામી થયેલા છે. હવે, જ્યારે શૂદ્રોમાંથી કોઈ શ્રાદ્ધ કરે છે—તે સીધી કે ઉલટી વંશાવળીમાં જન્મેલા હોય— તો શું ફળ મળે છે, તે વિષયમાં બ્રાહ્મણે પ્રશ્ન કર્યો. ત્યારે જવાબ આપતાં કહ્યું: "પ્રિય, તમારી વંશાવળી પણ વિધિ પ્રમાણે નથી રહી. તમે બધું કહો, હું તે કરું, જો મારા વચન સત્ય હોય તો." પછી જણાવ્યું: "મારા શરીરમાં રહેલા એ સૂક્ષ્મ મચ્છરો— હું જ એમનો સૂત્રમંત્ર છું. હું ક્યારેય એમના માટે સૂત્રરૂપે રહ્યો છું. રાણી પાસે સંદેશો મોકલવા માટે પ્રભાવતી નામની દાસી છે. અમારી વંશાવળી એના સૂત્રથી જોડાયેલી છે; શ્રાદ્ધના હિત માટે અમે અહીં છીએ. અમારું અસ્તિત્વ માત્ર આ અવધિ સુધી છે; ત્યારબાદ અમે મહાસાગરમાં જઈશું." આ સાંભળીને ત્રિકાળજ્ઞાની મોહથી ભરાઈને પુછે છે: "એમની શું વિધિ છે, જેના કારણે તમે બધા પુત્રો સાથે અસ્તિત્વ ધરાવો છો?" પછી સમજાવ્યું: "પૂર્વકર્મોના ફળે, જે કોઈ નીચા યોનિમાં જાય છે, તેમને શ્રાદ્ધ, અન્ન, જળ, દાન—નિયમિત કે વિશેષ—આપવાથી કલ્યાણ થાય છે. કદાચ અમારા વંશમાં કોઈ હશે, જે અમને એક મુઠ્ઠી જળ અર્પણ કરે. ખાસ કરીને પવિત્ર સ્થળે તલમિશ્રિત જળનું તર્પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. દરભા ઘાસ હાથમાં લઈને, ત્રણ ગોત્રો અને પિતૃઓનાં નામો ઉચારીને, પહેલાં એક, પછી બે, પછી ત્રણ મુઠ્ઠી તર્પણ કરવામાં આવે છે. અંતે 'તૃપ્તિ' માટે નિર્ધારિત મંત્રો સાથે 'ત્રિપ્યતામ્' મંત્ર બોલાય છે. પ્રથમ પિતાને અર્પણ કરવું, પછી માતાને પણ એ જ રીતે. ત્યારબાદ માતામહ, ગોત્રના પિતૃ, તથા પિતામહને પણ શ્રાદ્ધ આપવું. 'મધુવાતા' ઋચો પહેલાં જે રીતે પઠાવવી, એ જ ક્રમમાં. માતૃપક્ષના પિતૃઓ માટે પણ એ જ વિધી. ગોત્રનું ઉચ્ચારણ કરીને કહેવું: 'અમે એ લોકોને નાશ કરીએ છીએ, જે સૂર્ય વિના ભોજન કરે છે.' ગોત્ર, માતા, મહામાતા અને દેવીને આરોહણ વિધિમાં, અર્ઘ્યપાત્રના સંકલ્પમાં, પિંડદાનોમાં, તથા પાદપ્રક્ષાળનમાં પણ સ્મરણ કરવું. ગોત્ર, મહામાતા અને દેવી માટે નિર્ધારિત વિધિ અનુસાર, પ્રથમ આશિર્વાદ આપવામાં આવે છે, જેના કારણે અપાયેલી વસ્તુ અવિનાશી રહે છે. પિતાના અવિનાશિત્વ સમયે પિતૃોને અપાયેલી વસ્તુ પણ અવિનાશી ગણાય છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક આપેલું જળ પણ અનંત લાભદાયક ગણાય છે. જ્યારે શ્રાદ્ધ વિધિ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પિતૃઓ હંમેશાં પ્રસન્ન થાય છે અને કહે છે: 'ત્રિકાળજ્ઞાની, તું નિઃશંક રહીશ, હવે અમે નર્કમાં જઈએ છીએ.' પૂર્વકર્મોના ફળે, હે મુનિ, મેં જે પિતૃઓને અહીં પવિત્ર સ્થળે જોયા, તેઓ લાંબા સમય સુધી અહીં રહ્યા હતા. ઘણા શાંત ચિત્તવાળા હતા, અને ઘણા ચિંતિત મનવાળા. જ્યારે તેઓ મૌન થઈને ગયા, ત્યારે મનમાં પ્રશ્ન ઊઠ્યો: 'આ વિષયમાં નિશ્ચિતતા શું છે? કઈ સ્થિતિમાં પુત્રનું શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ જાય છે?' પછી કહ્યું: 'મારે કહેવા દો, કે કયા કર્મથી આવું થાય છે. જો પદાર્થ અશુદ્ધ હોય, અથવા અયોગ્યને અપાય, તો મોટું પાપ થાય છે. જો તેમાં તિલ, મંત્ર કે કુશા ન હોય, તો તે રાક્ષસીય ગણાય છે.' આ રીતે, દશરથનંદન રામે રાક્ષસાધિપતિનું વધ કર્યા પછી...