વરાહપુરાણમ્

પવિત્ર ભૂમિનું વર્ણન કરતા ભગવાન કહે છે: "જે સ્થળે મારા કર્મોમાં નિષ્ઠાવાન ભક્ત જીવન ત્યાગે છે, ત્યાં એક મહાન ગુપ્ત સ્થાન છે, જેને યમવ્યસનક કહેવાય છે. જો કોઈ ભક્ત એક રાત રોકાઈ, ત્યાં સ્નાન કરે, તો પછી જો તે મારા કર્મમાં સ્થિર રહી જીવન ત્યાગે, તો તેને ઉત્તમ ફળ મળે છે. આ ક્ષેત્રમાં એક પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે—માતંગ નામે, જે મને અત્યંત પ્રિય છે. ત્યાં એક રાત રોકાઈ સ્નાન કરનારા પુણ્યશાળી મનુષ્ય જ્ઞાનવાન અને પવિત્ર બની, મારા કર્મમાર્ગે ચાલે છે. કિમ્પુરુષ પ્રદેશને પછાડી, તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં એક જળધારા વહે છે, જેમાં કૌશિકી નદી મળી જાય છે. મારા કર્મ અનુસાર, ત્યાં જન્મ લેનાર ઇન્દ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે; અને એમાં કોઈ શંકા નથી કે ત્યાં સ્નાનના પ્રભાવે પુનર્જન્મ મળે છે. પછી, ઇન્દ્રલોકને પણ પછાડી, તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે. કોકાશિલા નામની પથ્થરની સપાટી પર, ત્યાં શક્ર-રુદ્ર નામે સ્થાન છે. હે મહાભાગ્યવતી, એ ક્ષેત્રમાં બીજું એક વિશિષ્ટ ગુપ્ત સ્થાન છે—દંષ્ટ્રાંકુર, જ્યાં કોકા નદી ઉત્પન્ન થાય છે. જે ભક્ત ત્યાં જળ અર્પણ કરે છે અને એક દિવસ-રાત રોકાય છે, અને મારા કર્મમાં સ્થિર રહી જીવન ત્યાગે છે, તેને મહાન ગુપ્ત ક્ષેત્રમાં સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે. પર્વતના મધ્યથી જળ ધરીને કોકા નદીએ પ્રવાહ પામે છે. ત્યાં પૃથ્વી પર જળ અર્પણ કરવાથી, મનુષ્ય સંસારના બંધનોમાંથી મુક્ત થાય છે. જો કોઈ મારા કર્મમાં નિષ્ઠા રાખી ત્યાં જીવન ત્યાગે છે, તો તે અવશ્ય મુક્તિ મેળવે છે. આ ક્ષેત્રમાં કૌશિકી અને કોકા નદીઓનું સંગમ છે—પવિત્ર સ્થાન. ત્યાં એક દિવસ-રાત રોકાઈ સ્નાન કરનારો મનુષ્ય, સ્વર્ગ કે પૃથ્વી પર જે ઈચ્છે તેને પ્રાપ્ત કરે છે. અને જો ત્યાં મારા કર્મમાં સ્થિર રહી જીવન ત્યાગે છે, તો તેને સર્વોત્તમ ફળ મળે છે. અહીં ત્રણ ધારા કૌશિકી નદીમાં આવી મળે છે. જો કોઈ ત્યાં સ્નાન કરતી વખતે માછલીને જુએ, તો એ મહાન ગુપ્ત છે. જે યજમાન ફરીથી માછલીને જુએ છે, એ પણ પુણ્ય મેળવે છે. હે દેવી, જે કોઈ પણ ત્યાં, આ ગુપ્ત સ્થાન પર સ્નાન કરે છે, તે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે—એ માછલી મારા પરમ ગુપ્ત તત્વનું પ્રતિક છે. મારું કોકામુખ નામનું ક્ષેત્ર પાંચ યોજન જેટલું વિશાળ છે. હે પૃથ્વી, હવે હું તને વધુ કહું છું—આ સ્થાન પથ્થર અને ચંદન જેવી તેજસ્વિતા ધરાવે છે અને દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે. અહીં, ડાબી બાજુના મુખ અને દાંત ઉંચા દેખાય છે. હે પૃથ્વી, જે મનુષ્ય અહીં મને સ્મરે છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે. જીવન દરમિયાન કોઈપણ સમયે જો કોઈ કોકામુખ ખાતે જાય છે, તો એ સર્વ ગુપ્ત સ્થાન છે, સર્વોચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ. સંખ્ય અને યોગ દ્વારા પણ એ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. હે મહાભાગ્યવતી, તું જે પૂછ્યું તે શ્રેષ્ઠ તત્વ મેં તને કહ્યું છે. અને, હે પૃથ્વી, જે કોઈ કોકામુખનું વર્ણન કરે છે, તે પણ પુણ્યનો ભાગીદારી બને છે.