વરાહપુરાણમ્

રાજા સુપ્રતીક, જેનો યશ સમગ્ર ભૂમિ પર પ્રસિદ્ધ હતો, એક દિવસ હસતા હસતા પોતાના આસપાસ ઉભેલા મહાન સાધુઓને કહ્યુ: "મારે એક પુત્ર થયો છે, તેનું નામ દુર્જય છે." પછી રાજાએ કહ્યું, "હું પૃથ્વી上的 બધા રાજાઓને જીતવા માટે અહીં આવ્યો છું, હે મહાનુભાવો! તમે સાધુઓ મને હંમેશા યાદ રાખજો. તમે કોણ છો? કહો, કેમ કે તમે મારા અનુગ્રહની ઇચ્છા રાખતા લાગો છો." ત્યારે તે સાધુઓએ ઉત્તર આપ્યો: "અમે હેતૃ અને પ્રહેતૃ તરીકે ઓળખાઈએ છીએ, અને અમે મનુ સ્વાયંભુવના પુત્રો છીએ. દેવતાઓના વિનાશ માટે અમે મેરુ પર્વત પર આવ્યા હતા. ત્યાં અમારી મહાન સેના, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથોની ભીડ હતી, તેણે હજારો દેવસેનાઓને પરાજય આપી દીધા હતા." "જ્યારે દેવતાઓએ જોયું કે તેમની આખી શક્તિશાળી સેના અસુરોએ સંહાર કરી દીધી છે, ત્યારે તેઓ ભયભીત થઈ ગયા અને આશ્રય શોધવા લાગ્યા. જ્યાં ભગવાન હરિ, દેવતાઓના સ્વામી, ક્ષીરસાગરમાં વિશ્રામ કરે છે, ત્યાં બધા દેવતાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમની પાસે ગયા અને પ્રાર્થના કરી: 'હે દેવાદિદેવ હરિ, અમારું આખું સૈન્ય અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દુશ્મનો દ્વારા પરાજિત થયું છે; અમને રક્ષા કરો, અમે ભયભીત અને વિચલિત છીએ.'" "‘હે કેશવ, ભૂતકાળમાં પણ તમે અમને દૈત્ય-દેવ યુદ્ધમાં, ક્રૂર કાલનેમિ સામે, રક્ષા કરી હતી. હવે પણ, હેતૃ અને પ્રહેતૃ નામે બે અસુરો, દેવતાઓ માટે કંટકરૂપ અને વિશાળ સેનાવાળા, અમને વિનાશ તરફ લઈ જાય છે—હે જગતના સ્વામી, તેમને સંહાર કરીને અમને બચાવો.'" આવી પ્રાર્થના સાંભળીને ભગવાન વિષ્ણુ, નારાયણ, જગતના સ્વામી, બોલ્યા: "હું જઈને એ બંનેને સંહાર કરીશ." પછી બધા દેવતાઓ મનમાં જનાર્દનનું સ્મરણ કરતા મેરુ પર્વત તરફ ગયા. જેમજ તેઓએ ભગવાનને સ્મરણ કર્યા, ત્યારે ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન વિષ્ણુ એકલા જ, પણ મહાન શક્તિ સાથે, અમારી સેના વચ્ચે પ્રવેશ્યા. જગતના સ્વામી ભગવાને પોતાની મહિમાથી પોતાને એક, દસ, સો, હજાર, લાખ અને કરોડ રૂપે પ્રગટ કર્યા. હે રાજા, જેમજ એ મહાન દેવ અમારી સેના વચ્ચે ઊભા રહ્યા, તેમજ અમારા પર આધાર રાખનારા બધા અસુરો ધરી પડ્યા, મૃત પડ્યા. એક પળમાં જ આખી સેના—ઘોડા, હાથી, પગપાળા સૈનિકોથી ભરેલી—જગતના સ્વરૂપની આશ્ચર્યજનક શક્તિથી વિનાશ પામી. ચક્રધારી ભગવાને આખી ચતુરંગિણી સેના સંહાર કર્યા પછી, અમને દેખાઈ પડતાં અદૃશ્ય થઈ ગયા, જ્યારે અમે અમારી બધી શક્તિ સુકી ગઈ હતી એ જોયું. ભગવાન ધનુષધારીના આવા કાર્યો અમે જોયા, તેથી અમે માત્ર તેમને જ આશ્રય માન્યો અને તેમની ઉપાસના કરવા લાગ્યા. પછી સાધુઓએ રાજા દુર્જયને કહ્યું: "હે રાજા, તમે અમારા મિત્ર સુપ્રતીકના પુત્ર છો; આ અમારી પુત્રીઓ છે—તમે તેમને સ્વીકારો, હે મનુષ્યોના સ્વામી. હેતૃની પુત્રી સુકેશી છે અને પ્રહેતૃની પુત્રી મિશ્રકેશી છે." આવા શબ્દો સાંભળીને, રાજા દુર્જયે નિયમસર બંને શુભ કન્યાઓને પત્ની રૂપે સ્વીકારી. પત્નીઓ પ્રાપ્ત થયા પછી, રાજા દુર્જય મહાન આનંદથી પોતાની સેનાની સાથે પોતાના રાજ્યમાં પરત ફર્યા. લાંબા સમય પછી, તેમને બે પુત્રો થયા: સુકેશીથી સુપ્રભ અને મિશ્રકેશીથી સુદર્શન. એ યશસ્વી રાજા દુર્જયે આવા બે શ્રેષ્ઠ પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા પછી, કાળક્રમે પોતે જંગલના કિનારે ગયા. ત્યાં, ભયાનક જંગલી પ્રાણીઓનો સંહાર કરીને, તેમણે જંગલમાં નિવાસ કરતી એક નિર્દોષ ઋષિને જોયા. તેઓએ મહાન અને ભાગ્યશાળી ગૌરમુખ નામના તપસ્વીને જોયા, જે ઋષિસંઘના રક્ષક અને પાપીઓને ઉદ્ધારનાર હતા. ગૌરમુખનું આશ્રમ શુદ્ધ જળ, સુમધુર પવન અને સુગંધિત વૃક્ષોથી ભરપૂર હતું; તે દ્વિજોના નિવાસ તરીકે ધૂળવટ વગર ચમકતો હતો, જાણે આકાશમાંથી મેઘ ઉતરી આવ્યો હોય અથવા પૃથ્વી પર કોઈ દિવ્ય મહેલ હોય. તેનો વાતાવરણ યજ્ઞાગ્નિ જેવી તેજસ્વી હતી; રહેણાંક સ્થળો નિર્મળ, શિષ્યો દ્વારા સામવેદના ગાનથી ગુંજતું, સુંદર સ્ત્રીઓ અને ઋષિકાઓથી ભરેલું, દરેક વૃક્ષે ફૂલો ખીલી ઉઠેલા—એવું હતું એ મહાન આશ્રમ. શ્રીવરાહ ભગવાન કહે છે: ત્યારબાદ, ગૌરમુખના એ આશ્રમને જોઈને, રાજા દુર્જયે તેના સુખદ વાતાવરણ પર મનમાં વિચાર કર્યો: "હું અહીં પ્રવેશી, સર્વોત્તમ ધર્મનિષ્ઠ ઋષિઓને જોઈશ." એમ વિચારતાં રાજા એ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા. રાજા આવ્યા ત્યારે, ધર્મનિષ્ઠ ગૌરમુખ ઋષિ મહાન આનંદથી તેમને પૂજા અર્પણ કરી. આવકારના વિધિપૂર્ણ શબ્દો પછી, સંવાદના અંતે મહાન ઋષિએ કહ્યું: "હે શ્રેષ્ઠ રાજા, હું તમારી અને તમારી સેનાની શ્રેષ્ઠ રીતે ભોજન વ્યવસ્થા કરીશ." પછી ઋષિએ કહ્યું: "હું આવું કરીશ; તમારા ઘોડા ઉતારી દો, હે મહાનુભાવ." અને પછી પોતાના વ્રતનું પાલન કરતાં ચુપ રહી ગયા. રાજા પણ ભક્તિથી ત્યાં ઊભા રહ્યા, પોતાના સહયોગીઓ સાથે; એ સમયે તેમની સાથે પાંચ વિભાગોની સેના હતી. રાજા વિચારી રહ્યા: "આ તપસ્વી અહીં મને શું ભોજન આપશે?" પછી ગૌરમુખ ઋષિએ રાજા દુર્જયને આમંત્રણ આપ્યું અને મનમાં વિચાર્યું: "હું તેમને શું ભોજન આપું?" એ મહાન ઋષિ મનથી એકાગ્ર થઈ વિચારી રહ્યા ત્યારે ભગવાન હરિ નારાયણ, દેવતાઓના સ્વામી, તેમના હૃદયમાં પ્રગટ થયા. પછી એ શ્રેષ્ઠ ઋષિએ મનમાં નારાયણનું સ્મરણ કરીને ગંગામાં પ્રવેશ કર્યો, તેમને પ્રસન્ન કરવા માટે. પૃથ્વીએ પૂછ્યું: "હે પર્વત, ગૌરમુખે ભગવાન વિષ્ણુને કેવી રીતે પ્રસન્ન કર્યા? મને આ વિગતે જાણવાની ઉત્સુકતા છે." પછી ગૌરમુખે ભગવાનને પ્રણામ કર્યા: "હંમેશા વિષ્ણુને નમસ્કાર હોય; પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. મૂળ સ્વરૂપ ધરાવનારને નમસ્કાર; જળરૂપે રહેનારને નમસ્કાર. સર્વમાં રહેનારને નમસ્કાર; જળમાં શયન કરનારને નમસ્કાર. પૃથ્વીરૂપે રહેનારને નમસ્કાર; અગ્નિસ્વરૂપ ધરાવનારને નમસ્કાર. વાયુરૂપે, આકાશરૂપે રહેનારને નમસ્કાર. તમે સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી, તમે સ્વયં સ્વામી, તમે હૃદયની ઇચ્છા છો. તમે ઓંકાર છો, તમે વષટ્કાર છો, તમે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છો. તમે સર્વ દેવતાઓના મૂળ છો, અને તમારો કોઈ આરંભ નથી." આ રીતે ગૌરમુખે ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી.