વરાહપુરાણમ્

પ્રભુ શ્રીમન્નારાયણની મહિમા અને તેમની ઉપાસનાના વિધાનો વિષે પૃથ્વીદેવી જિજ્ઞાસા સાથે પ્રશ્નો કરે છે: "હે માધવ, જે લોકો તમારી દર્શન કરે છે, તેઓ કયા કર્મો કરે છે? બ્રાહ્મણનું કર્તવ્ય શું છે અને ક્ષત્રિયે શું કરવું જોઈએ? યોગ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, અથવા કઈ નિશ્ચિત તપસ્યાથી તે સિદ્ધ થાય છે? દુઃખદાયક નિવાસ, ખોરાક અને પાન શું માનવામાં આવે છે? પ્રાપ્ત થનાર વસ્તુઓ કેવા પ્રકારની હોય શકે અને કયા દિશામાં તે પ્રાપ્ત થાય છે, હે ભગવાન? કયા કર્મથી મનુષ્ય પશુયોની યોનિમાં જન્મતો નથી? વૃદ્ધાવસ્થા અને જન્મ કયા સાધનોથી પ્રાપ્ત થાય છે? કયા કર્મના બળે કોઈ જીવ સૃષ્ટિચક્રમાં ફરી રહ્યો નથી?" પૃથ્વીદેવી કહે છે: "હે મુક્તિ ઇચ્છુક અને ભગવાનમાં તત્પર રહેનારા લોકો, મારા વચન સાંભળો." પ્રભુ કહે છે: "બધા મહીનાઓમાં માધવ મહિનો શ્રેષ્ઠ છે; અને સર્વ યજ્ઞોમાં પણ નારાયણનું હંમેશા પૂજન થાય છે, જે સાતે લોકના વીર છે. ઉનાળાના સમયમાં, મેં જે વિધિ કહી છે, તે પ્રમાણે સર્વ સંસ્કારો કરવાં. મહીનાઓમાં ઉનાળો મુખ્ય ગણાય છે. એ રીતે, હે સુંદરે, ઉનાળામાં પણ મારું પૂજન કરવું. પૃથ્વી પર જેટલા સુગંધિત અને ફૂલો વડે શોભિત મંડપ છે, એટલાં બધાં ફૂલો વડે મારી આરાધના કરવી. વરસાદના સમયમાં પણ મારા વિધિઓ કરવાં. હવે હું તને એક બીજી વિધિ કહું છું, જે સંસારમાંથી મુક્તિ આપે છે: આ ફૂલો વડે અને 'નમો નારાયણાય' મંત્રથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરવું." "ધ્યાનમાં તત્પર ભક્તો મને મેઘ જેવા શ્યામ રૂપે, મહિમાવાન રૂપે, નિહાળે છે. આશાઢ મહીનાની દ્વાદશી તિથી ઉત્તમ છે અને સર્વ શાંતિ લાવે છે. આવું કરનાર મનુષ્ય ક્યારેય સંસારમાં નષ્ટ થતો નથી. કર્મમાં તત્પર રહેતા ભક્તો એથી સંસાર સાગર પાર કરે છે. જ્યારે નારાયણની, જે વરાહ રૂપે પ્રગટ છે, આરાધના થાય છે, ત્યારે એ વિધિ અજ્ઞાની શિષ્યને કે શાસ્ત્રનો અર્થ બગાડનારને આપવી નહીં. એવા લોકો માટે ધન અને ધર્મનો હાનિ જલ્દી થાય છે." "હે સુમંગલિ, જે તું પૂછ્યું હતું, એ બધું મેં તને કહ્યુ છે." એ રીતે, 'ઋતુવિધાન' નામનું ચોપ્પનમું અધ્યાય પૂરુ થાય છે. પછી, પૃથ્વીદેવી, જે પોતાના વ્રતમાં અડગ હતી, છ ઋતુઓના વિધિ સાંભળ્યા બાદ, મોહના ચક્ર વિષે પ્રશ્ન કરે છે: "હે માધવ, તમે જે શુભ અને પવિત્ર વસ્તુઓ કહી, તે સાંભળીને મને મહાન જિજ્ઞાસા થઈ છે. તમે હંમેશા આને મારી માયા કહો છો, હે દેવ; તો એ માયાનું અર્થ, એ પરમ ગુપ્ત તત્વ હું જાણવું માંગું છું." પ્રભુ નારાયણ સ્મિત સાથે વસુંધરાને કહે છે: "હે વિશાળ નેત્રવાળી, જે તું જોઈશ એ માટે તું વ્યર્થ પરેશાન કેમ થાઈ છે? મારી માયા વિષે તને વધુ શું કહું? જમીન બાંઝ બની જાય એ મારી માયા છે, જેમ ચંદ્ર પખવાડિયે વધે-ઘટે છે. અમાવસ્યાએ ચંદ્ર દેખાતો નથી—એ પણ મારી માયા છે. ઉનાળામાં ઠંડક આવે, એ પણ મારી માયા છે. પૂર્વ દિશામાં સૂર્યોદય થાય છે, એ પણ મારી માયા છે. જીવ જન્મે છે, આત્મા ગર્ભમાં પ્રવેશી સુખ-દુઃખ અનુભવે છે—એ પણ મારી માયા છે." આ રીતે, શ્રીહરિએ પૃથ્વીદેવીને પોતાના વિધિ, યોગ, કર્મ અને માયાનું રહસ્ય ઉદ્ઘાટિત કર્યું.