વરાહપુરાણમ્

ભગવાને આવા વચન કહ્યા પછી, હું અદૃશ્ય થઈ ગયો અને બ્રહ્મા, જે જગતના પોષક છે, વિચારમાં મગ્ન રહ્યા, પણ તેમને કશું જ દેખાયું નહીં. પછી, અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મામાં મહા ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો. એ ક્રોધથી તેમના ગોદમાં એક બાળક પ્રગટ થયું. એ બાળક રડતું હતું, ત્યારે અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવતા બ્રહ્માએ તેને રોક્યું અને કહ્યું: “મને નામ આપો.” ત્યારે બ્રહ્માએ તેને “રુદ્ર” નામ આપ્યું. બ્રહ્માએ રુદ્રને પણ કહ્યું: “હે કલ્યાણમય, આ જગતની સર્જના કરો.” પણ રુદ્ર તે કાર્ય કરી શક્યા નહીં અને તપ માટે જળમાં પ્રવેશી ગયા. ત્યારબાદ, બ્રહ્માએ જળમાં તપસ્યા કરતા-કરતા, પોતાના જમણા અંગૂઠાથી બીજા પ્રજાપતિનું સર્જન કર્યું અને ડાબા અંગૂઠાથી તેની પત્નીનું સર્જન કર્યું. એ પત્નીમાંથી ભગવાને મનુ સ્વાયંભુવનું ઉત્પન્ન કર્યું. આ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્માએ સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ કરી. પછી પૃથ્વી દેવીએ વિનંતી કરી: “હે દેવાધિદેવ, પ્રારંભિક સર્જન વિષે વિગતે કહો અને બ્રહ્મા, જેને નારાયણ કહેવામાં આવે છે, તેઓ ચક્રના આરંભે કેવી રીતે પ્રગટ થયા એ કહો.” ત્યારે શ્રીમદ ભગવાને કહ્યું: “નારાયણ સ્વરૂપે તેમણે સર્વ જીવોની રચના કરી. હે પૃથ્વી, હું તને આ બધું જેમ બન્યું તેમ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.” પાછલા ચક્રના અંતે, રાત્રિના નિદ્રા પછી બ્રહ્મા, સત્વથી પરિપૂર્ણ, જાગ્યા ત્યારે તેમણે જગતને શૂન્ય જોયું. નારાયણ સર્વોપરી, અકલ્પ્ય અને સર્વોના પણ પૂર્વજ છે; બ્રહ્મારૂપ વરાહ ભગવાન અનાદિ અને સર્વનું મૂળ છે. અહીં એક શ્લોક ઉચ્ચારવામાં આવે છે: “બ્રહ્મારૂપ દેવ નારાયણ જગતના ઉત્પત્તિ અને વિલયનું કારણ છે.” જળને ‘નારા’ કહેવાય છે; એ જળ નરનાં સંતાન છે અને પ્રથમ એ જળ નારાયણનું નિવાસસ્થાન હતું, તેથી તેઓ ‘નારાયણ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. જ્યારે સર્જન વિશે વિચારતા, ચક્રના આરંભે, પૂર્વની જેમ, બ્રહ્મામાં અજ્ઞાનથી ભરપૂર અંધકારમય રચના પ્રગટ થઈ. એ અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તમિસ્રા અને અંધ નામના પાંચ પ્રકારના અજ્ઞાનરૂપે મહાત્મા બ્રહ્મામાં પ્રગટ થયા. પાંચ ભાગવાળી એ રચના, જ્યારે બ્રહ્મા ધ્યાનસ્થ હતા, ત્યાગથી ભરેલી, બહાર કે અંદર કશું જ સ્પષ્ટ નહોતું—આ સ્થાવર જીવોની રચના હતી. જ્ઞાનીજન આને પ્રાથમિક સર્જન તરીકે ઓળખે છે. પછી, વધુ ધ્યાન કરતા, બીજી અને શ્રેષ્ઠ રચના પ્રગટ થઈ—જેણે બાજુ તરફ વહેતી પ્રવાહ ધરાવતી હોવાથી ‘તિર્યક્સ્રોતસ’ (આડું વહેતી) કહેવાય છે. આ પશુઓથી આરંભે જાણીતી છે, પણ એ પણ યોગ્ય માર્ગથી ભટકેલી છે. બ્રહ્માએ આ તિર્યક્સ્રોતસને પણ અસફળ માન્યું. પછી, ‘ઉર્ધ્વસ્રોતસ’ (ઉપર વહેતી) ત્રણ ભાગવાળી રચના, જે સત્વ અને ધર્મથી યુક્ત છે, એમાંથી દેવતાઓ પ્રગટ થયા, જે સર્વ યોનિમાંથી જન્મે છે અને ઉપરગતિ ધરાવે છે. પછી, ભગવાન પ્રજાપતિએ બીજી રચના કરી અને ફરી વિચારી, પણ પ્રાથમિક અને અન્ય સર્જનાઓને અસફળ જ માન્યા. ત્યારે ભગવાને ‘અર્વાક્સ્રોતસ’ (નીચે વહેતી) રચના વિચારવી, જેમાં માનવો ઉત્પન્ન થયા, જેને સફળ માનવામાં આવે છે. આ માનવો વિશદ પણ અંધકારથી ઘેરાયેલા અને રાજસ ગુણથી પીડાતા હોવાથી, તેમને દુઃખ વધુ છે અને સતત પ્રવૃત્તિમાં રહે છે. હે સુભાગ્યવતી, આ રીતે છ પ્રકારની સર્જનાઓનું વર્ણન થયું: પ્રથમ મહત તત્વની સર્જના, બીજું સૂક્ષ્મ તત્વોની, ત્રીજું વૈકારિક સર્જન, ચોથી ઇન્દ્રિયોની સર્જના—આ બધું પ્રાકૃત (પ્રાકૃતિક) સર્જન છે, જે બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થાય છે. સ્થાવર જીવોની પ્રાથમિક રચના ચોથી છે, જેમાં સ્થાવર જીવો મુખ્ય છે; અને ‘તિર્યક્સ્રોતસ’ એ નામથી ઓળખાય છે. એ જ રીતે, ઉત્તમ ‘ઉર્ધ્વસ્રોતસ’ સાતમું, માનવ સર્જન છે; આઠમું કૃપા (ગ્રેસ) રૂપ સર્જન છે, જેમાં સત્વ અને તમસ બંને છે. આમાંથી પાંચ ‘વૈકૃત’ (પરિવર્તિત) સર્જનાઓ છે અને ત્રણ ‘પ્રાકૃત’ (પ્રાકૃતિક) કહેવાય છે; નવમું ‘કૌમાર’ સર્જન બંને પ્રકારનું છે. આ રીતે, પ્રજાપતિની નવ પ્રકારની સર્જનાઓ વર્ણવાઈ—પ્રાકૃત અને વૈકૃત—જે જગતના મૂળ કારણ છે. આ સર્જનનું વર્ણન થયું; હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઈચ્છે છે? પૃથ્વી પુછે છે: “અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માની નવ પ્રકારની સર્જના ઉત્પન્ન થઈ; એ કેવી રીતે વિસ્તરી, હે અચ્યૂત, કહો.” શ્રી વરાહ કહે છે: “પ્રથમ, બ્રહ્માએ તપસ્વી રુદ્ર અને અન્ય દેવોનું સર્જન કર્યું; પછી સનકાદિ મુનિઓ તથા મરીચિ અને અન્ય ઋષિઓનું સર્જન કર્યું. મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલહ, ક્રતુ, તેજસ્વી પુલસ્ત્ય, પ્રચેતસ, ભૃગુ, દશમું નારદ અને મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ—આ બધાની ઉત્પત્તિ થઈ. સનકાદિ મુનિઓને બ્રહ્માએ સંન્યાસના માર્ગે પ્રવૃત્ત કર્યા, જ્યારે મરીચિ અને અન્ય ઋષિઓને—નારદ સિવાય—કર્મના માર્ગે પ્રવૃત્ત કર્યા. પ્રથમ પ્રજાપતિ, જે જમણા અંગૂઠેથી જન્મ્યા હતા, તેમણે તેમના વંશ દ્વારા આ ચર અને અચર જગતનું સર્જન કર્યું. દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, સર્વપ, પક્ષીઓ—બધા દક્ષની પુત્રીઓમાંથી ઉત્પન્ન થયા અને સર્વે ધર્મનિષ્ઠ હતા. જે રુદ્ર ક્રોધથી જન્મ્યા હતા, તેઓ સર્વોચ્ચ ભગવાનના ભૃકુટિમાંથી પ્રગટ થયા. આ રુદ્ર ભયાનક અને અતિ ભયંકર, અર્ધપુરૂષ અને અર્ધસ્ત્રી સ્વરૂપ ધરાવતા હતા. બ્રહ્માએ તેમને પોતે વિભાજિત થવા કહ્યું અને પછી તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા. ત્યારે તેમણે પોતાને સ્ત્રી અને પુરૂષ સ્વરૂપે વિભાજિત કર્યા; પુરૂષ ભાગને દસ ભાગે અને એકલ પણ વિભાજિત કર્યા. એ રીતે બ્રહ્માથી જન્મેલા અગિયાર રુદ્ર પ્રસિદ્ધ થયા. આ રીતે રુદ્રની સર્જન કથા સંક્ષિપ્તમાં કહી, હવે હું યુગોની મહિમા સંક્ષિપ્તમાં કહું છું. કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કલી—આ ચાર યુગ છે. આ યુગોમાં મહાત્મા રાજાઓ, જેમણે દાન આપ્યા, તેમજ દેવો અને દાનવો ધર્મ સ્થાપિત કરતા અને કર્મો કરતા—આ સાંભળો. પ્રથમ ચક્રમાં મનુ સ્વાયંભુવ હતા; તેમને બે પુત્રો હતા—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ, બંને ધર્મનિષ્ઠ અને મનુષ્યો કરતાં શ્રેષ્ઠ કર્મો કરનાર. તેમાં રાજા પ્રિયવ્રત મહાન યજ્ઞકર્તા અને તપસ્વી હતા; તેમણે વિવિધ મહાન યજ્ઞો અને વિશાળ દાન આપ્યા. આ રીતે બ્રહ્માની પ્રાચીન સર્જના અને તેની વિસ્તૃત કથા વર્ણવાઈ.