વરાહપુરાણમ્

જ્યારે ભગવાન મહાન ભૂધર તરીકે જળમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે જળ અચાનક તેજસ્વી બની ગયું. દેવતાઓઓએ જોયું કે સર્વોત્તમ દેવ હરિએ માછલીનું રૂપ ધારણ કરીને મહાસાગરમાં પ્રવેશ કર્યો છે. તેઓએ ધરા ધારણ કરનાર હરિની સ્તુતિ આરંભી. દેવતાઓએ પ્રણામ કરતા કહ્યું: “હે જે વેદ અને તર્કથી પર છો, તમને નમન છે. માછલીરૂપે વિરાજમાન નારાયણને નમન છે. હે મધુર સ્વરવાળા, સર્વરૂપધારી, જ્ઞાન અને નિર્ભયતાના સ્વરૂપ, તમને નમન છે.” પછી તેઓએ ફરી કહ્યું: “હે ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવનરૂપ ધરાવનાર, સર્વ જળોમાં વસો છો અને સુંદર નેત્ર ધરાવો છો, એવા વિષ્ણુને નમન. અમે તમારી શરણમાં છીએ—માછલીનું રૂપ છોડીને અમારો રક્ષણ કરો.” “હે અનંત સ્વરૂપ, તમારાથી આ બ્રહ્માંડ વ્યાપી ગયું છે. હે દેવ, તમારાથી વિના અન્ય કશું નથી. તમે આ સર્વથી ભિન્ન નથી; અમે તમારી જ શરણે છીએ.” “આકાશ, ચંદ્ર, અગ્નિ અને મન—આ બધું તમારું પ્રાચીન દેહરૂપ છે, હે કમળનેત્રવાળા. જો અમારામાં ભક્તિ ઓછું હોય તો પણ, હે શુભદાયી, અમને ક્ષમા કરો; કેમ કે, હે દેવાધિદેવ, તમારાથી જ જગત પ્રકાશિત થાય છે.” “તમારું આ દિવ્ય સ્વરૂપ વિરોધાભાસી છે—ભયંકર પણ મધુર સ્વરવાળું, પર્વત સમાન વિશાળ. હે પ્રાચીન દેવાધિપ, જગતના આશ્રય, અમને શાંતિ આપો, હે અખંડિત અને તેજસ્વી ભગવાન.” “અમે બધા તમારી શરણમાં છીએ; ભયથી અમે તમારું આ રૂપ નિહાળી રહ્યાં છીએ. જગતમાં તમારાથી વિના બીજું કોઈ પ્રાચીન દેહધારી નથી.” આ રીતે દેવતાઓએ સ્તુતિ કરી, ત્યારે જલમાં વિરાજમાન ભગવાને પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને વેદો, ઉપનિષદો તથા શાસ્ત્રો ગ્રહણ કર્યા. જ્યારે સુધી ભગવાન પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે સુધી જગત અસ્તિત્વમાં છે; જ્યારે તેઓ અવ્યય સ્વરૂપે હોય છે, ત્યારે સર્વ જગતમાં લીન થઈ જાય છે; અને જ્યારે પરિવર્તનશીલ સ્વરૂપે હોય છે, ત્યારે જગત વૃદ્ધિ પામે છે. શ્રીવરાહે કહ્યું: “આ રીતે ભગવાને સર્વ લોકોની રચના કરી અને જીવોની પોષણ કરનાર સ્વરૂપે સ્થિર થયા; પછી પૃથ્વી પર સર્જન ફૂલ્યું.” જ્યારે સર્જન વધ્યું, ત્યારે સર્વ પ્રાચીન દેવોએ નારાયણ નામના પુરુષને વિવિધ યજ્ઞોથી પૂજ્યા. દરેક દ્વીપ અને પ્રદેશમાં, દેવતાઓએ વિશાળ શ્રદ્ધા સાથે મહાયજ્ઞો કરીને હરિનું પૂજન કર્યું, તેમને પ્રસન્ન કરવા માટે અને પોતાનું આરાધ્ય બનાવવા માટે. આ રીતે, હજારો વર્ષ સુધી દેવતાઓએ તેમને પ્રસન્ન કરવા યત્ન કર્યો; ત્યારે ભગવાન સંતોષ પામીને તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયા. તેઓ અનેક હાથ, પેટ, મુખ અને આંખ ધરાવતા, મહાપર્વત સમાન ઊંચા દેખાતા—દેવોના સ્વામી બોલ્યા: “કહો, શું કરવું છે? તમારું મનગમતું વર માંગો, શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ.” દેવોએ કહ્યું: “હે મહાબલવાન ગોવિંદ, વિજય મેળવો! તમારા વરથી જ અમે દેવો અસ્તિત્વ ધરાવીએ છીએ. મનુષ્યોમાં પણ તમારાથી વિના બીજું કોઈ નથી.” રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, વિશ્વદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મારુત અને પિતૃઓ—આ બધા તમારી શરણમાં આવ્યા છે, હે વિશ્વરૂપ; અમને અહીં પૂજ્ય બનાવો. આ રીતે દેવોએ વિનંતી કરી, ત્યારે હરિ, મહાયોગેશ્વર, બોલ્યા: “હું તમને સૌને પૂજ્ય બનાવીશ,” અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા. દેવતાઓ પણ પોતાના શાશ્વત લોકમાં પરત ગયા; અને પરમ ભગવાન, તેમની સ્તુતિથી પ્રસન્ન, ત્રણ સ્વરૂપે વિભાજિત થયા. આ રીતે જગતના ત્રણ પ્રકારના પોષક બની, મહેશ્વરે પણ સત્વ, રજ અને તમના ત્રણ સ્વરૂપોની પૂજા કરી. સાત્વિક સ્વરૂપથી વેદપાઠ અને દેવયજ્ઞ કરવો જોઈએ; કેશવે પોતાનું રજસ્વરૂપ ધારણ કરીને પણ કર્મ કરે છે. તેઓ કાળરૂપે, તીવ્ર સ્વભાવ ધરાવતા અને ત્રિશૂલધારી બનીને, પોતાના રજસ્વરૂપની ભક્તિથી પૂજા કરે છે; અને તામસિક સ્વભાવથી અસુરોમાં નિવાસ કરે છે. આ રીતે ત્રણ પ્રકારના પોષક બની, મહેશ્વરે દેવતાઓની પૂજા કરી; ત્યારબાદ જગત પણ ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત થયું. તેઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા; અને નારાયણ ભગવાન કૃતયુગમાં પરમ સ્વરૂપે વિરાજમાન રહ્યા. ત્રેતાયુગમાં તેઓ રુદ્ર રૂપે, દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞમય સ્વરૂપે અને કલિયુગમાં અનેક રૂપે પ્રગટ થયા. હવે, હે સુંદર નિતંબવાળી, હું તને વિષ્ણુના પ્રાચીન અને તેજસ્વી કાર્યોનું વર્ણન કરું છું—તમે ધ્યાનથી સાંભળો. કૃતયુગમાં સુપ્રતિક નામના એક મહાન અને બળવાન રાજા હતા; તેમની બે પત્નીઓ હતી, બંને સમાન રૂપવતી અને મનોહર. વિદ્યુતપ્રભા અને કાંતિમતી એમ બંનેના નામ હતા; રાજાએ ઘણી કોશિશ કરી છતાં તેમને પુત્રપ્રાપ્તિ ન થઈ. ત્યારે રાજાએ ચિત્રકૂટ પર્વત પર શ્રેષ્ઠ ઋષિ આત્રીયને યોગ્ય વિધિથી પ્રસન્ન કર્યા. ઋષિ રાજાથી પ્રસન્ન થયા, કારણ કે રાજાએ લાંબા સમય સુધી સેવા કરી હતી. તેથી ઋષિ, અત્રિના પુત્ર, રાજાને વરદાન આપવાનું મનમાં લાવ્યા. એ સમયે, મહાબલી ઇન્દ્ર પણ પોતાના હાથી પર, દેવસેનાઓ સાથે, ત્યાં આવ્યા અને મૌન રહ્યા. ઋષિએ તેમને જોયા, અંદરથી પ્રસન્ન છતાં બહારથી અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો અને દેવોના રાજા પર કઠોર શ્રાપ આપ્યો. “હે મૂર્ખ સ્વર્ગાધિપ, તું મને અપમાન આપ્યું છે, તેથી તું રાજ્યમાંથી પતિત થાશે અને બીજા લોકમાં વસશે.” આ રીતે દેવરાજા પર ક્રોધથી બોલ્યા પછી, ઋષિએ રાજાને કહ્યું: “હે રાજા, તમારો પુત્ર પરાક્રમમાં અડગ રહેશે.” “તે ઇન્દ્ર સમાન રૂપવાળો, તેજસ્વી, શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ, પ્રખ્યાત, વિદ્યુતપ્રભાના કૌશલ્યમાં પારંગત, કૃત્યમાં તીવ્ર છતાં અજેય અને અતિ બળવાન રાજા થશે”—ઋષિએ આ રીતે કહ્યું અને ત્યાંથી વિદાય લીધી. પછી ધર્મનિષ્ઠ રાજા સુપ્રતિકે પોતાની પત્ની વિદ્યુતપ્રભાને ગર્ભવતી કરી; યોગ્ય સમયે તેણીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો. તે પુત્રનો જન્મ થયો—નામ રાખ્યું દુર્જય, બળવાન. ઋષિએ પોતે જ તેના જન્મ અને અન્ય સંસ્કારો કરાવ્યા—તે દુર્વાસા નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિ, શુદ્ધ દેહવાળા હતા. ઋષિના કર્મોથી એ પુત્ર સૌમ્ય સ્વભાવનો થયો; તેણે વેદશાસ્ત્રનો અર્થ પ્રાપ્ત કર્યો, ધર્મનિષ્ઠ અને શુદ્ધ રહ્યો. મહાન રાજાની બીજી પત્નીનું નામ કીર્તિમતી હતું; તેના પુત્રનું નામ સુદ્યુમ્ન હતું, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતો. પછી, લાંબા સમય પછી, મહાન રાજા સુપ્રતિકે પોતાના પુત્ર દુર્જયને રાજ્ય માટે યોગ્ય ગણ્યો અને તેને નજીક બોલાવ્યો. જ્યારે પોતે વૃદ્ધ થયા, ત્યારે વારોણસીના આ પરાક્રમી રાજાએ દુર્જયને રાજ્ય આપવા વિષે વિચાર કર્યો, હે સુન્દરી.