વરાહપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં, પરમેશ્વરે ચાર પ્રકારના જીવોથી ધરતી લોકને પૂરી દીધી. આ રીતે, આકાશમાં ઉડતા જીવોથી મધ્યલોક અને સ્વર્ગલોકમાં દેવતાઓથી ભરાઈ ગયા. ત્યારબાદ મહરલોકમાં પણ સંકાદિકો સહિતના મહાન જીવોથી પરિપૂર્ણ કર્યા અને જનલોકમાં વૈરાજપુરુષોને વસાવ્યા. પછી ભગવાને તપલોકમાં તપશ્ચર્યામાં લીન મહાત્માઓને સ્થાન આપ્યું અને સત્યલોકને અમર દેવતાઓથી ભર્યું. આ રીતે સમગ્ર સૃષ્ટિ રચ્યા બાદ, ભગવાન, સર્વ જીવોના સર્જક, પોતાના કાલચક્ર એટલે કે કલ્પમાં જાગૃત રહી, પરમેશ્વર તરીકે સ્થિર રહ્યા. એ જગતમાં ધરતીલોક, અંતરિક્ષલોક અને સ્વર્ગલોક સતત જન્મે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. પણ જ્યારે કલ્પના અંતે ભગવાન નિદ્રામાં જાય છે, ત્યારે એ રાત્રિ માનવામાં આવે છે; એ સમયે આ ત્રણેય લોક જાણે પ્રલયમાં લીન થઈ જાય છે. જ્યારે એ રાત્રિ પૂરી થઈ જાય છે, ત્યારે કમળને તુલ્ય નેત્રો ધરાવતા ભગવાન ઉઠે છે અને ચારે વેદો તથા તેમનાં સ્ત્રોતોનું ચિંતન કરે છે; છતાંય, ઘણી શોધખોળ પછી પણ ભગવાનને વેદો મળતાં નથી. જગતની વ્યવસ્થા અને માર્ગ સ્થાપિત કરવા ઈચ્છતા, પણ અવિદ્યાની નિદ્રાથી મોહિત, ભગવાન વિચારે છે: “અહીં વેદો દેખાતા નથી.” પછી, ભગવાને જોયું કે વેદો તેમના જ સ્વરૂપ એટલે કે ‘જળ’માં લીન છે. તેમને પાછા મેળવવાની ઈચ્છાથી, ભગવાને માછલીનું સ્વરૂપ ધારણ કરવાનો વિચાર કર્યો અને જળમાં પ્રવેશ કર્યો. એમ વિચારતાં જ, એક મહામાછલી તુરંત પ્રગટ થઈ; ભગવાને જળમાં પ્રવેશ કર્યો અને સમગ્ર જળને હલાવી નાખ્યું. જ્યારે ભગવાને જળમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે જળ મહાપ્રથ્વીધારી સ્વરૂપે તેજસ્વી બની ગયું; શ્રેષ્ઠ દેવતા માછલીરૂપે મહાસાગરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે, દેવતાઓએ ધરાધારિ હરિનું સ્તુતિથી વંદન કર્યું: “હે વેદો અને તર્કથી અગ્રાહ્ય, તમને નમન; માછલીરૂપ નારાયણને નમન; હે મૃદુસ્વર, સર્વવ્યાપી, જ્ઞાન અને નિર્ભયતાના સ્વરૂપ, તમને નમન. હે ચંદ્ર, સૂર્ય અને વાયુ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, જળમાં નિવાસી, સુંદર નેત્રો ધરાવનાર, હે વિષ્ણુ, અમે તમારી શરણમાં છીએ—માછલી રૂપ છોડીને અમને રક્ષા કરો. હે અનંત સ્વરૂપ, સમગ્ર જગત તમારીથી વ્યાપેલું છે; અહીં તમારી સિવાય બીજું શું છે? અમે તમારી જ શરણમાં છીએ. આકાશ, ચંદ્ર, અગ્નિ અને મન—તમારા પ્રાચીન શરીરના સ્વરૂપો છે, હે કમળનેત્ર, અમારે ભક્તિ ન હોય તો પણ માફ કરો—કારણ કે જગત તમારાથી જ પ્રકાશિત છે. તમારું આ દિવ્ય સ્વરૂપ વિપરીત છે—ભયાનક પણ મધુર સ્વર ધરાવતું, જાણે પર્વત સમાન; હે પ્રાચીન દેવાધિદેવ, જગતના આશ્રય, અમને શાંતિ આપો, હે અખંડિત અને તેજસ્વી. અમે બધા તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; ભયથી અમે તમારું આ સ્વરૂપ નિહાળી રહ્યા છીએ. જગતમાં તમારી સિવાય બીજું કોઈ પ્રાચીન દેહધારી નથી.” આ રીતે દેવતાઓએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાને જળમાં રહી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને વેદો, ઉપનિષદો તથા શાસ્ત્રો સાથે ગ્રહણ કર્યા. જયાં સુધી ભગવાન પોતાના સ્વરૂપે રહે છે, ત્યાં સુધી જગત અસ્તિત્વમાં રહે છે; જ્યારે તેઓ અવિક્રમ સ્વરૂપે હોય છે, ત્યારે બધું તેમામાં લીન થઈ જાય છે, અને જ્યારે વિક્રમ સ્વરૂપે હોય છે, ત્યારે જગત વિકાસ પામે છે. શ્રીવરાહ કહે છે: “આ રીતે સર્વ લોકોની રચના કર્યા પછી, સર્વજીવનાં પોષક ભગવાને સર્જન થંભાવ્યું અને ધરતી પર સર્જન ફેલાયું. પછી, જ્યારે સર્જન વધ્યું, ત્યારે પ્રાચીન દેવતાઓએ નારાયણ નામના પુરુષને વિવિધ યજ્ઞોથી પૂજ્યા. દરેક દ્વીપ અને પ્રદેશમાં દેવતાઓએ શ્રદ્ધા અને મહાન યજ્ઞવિધિઓથી હરિને પ્રસન્ન કરવા અને પૂજ્ય બનવા માટે આરાધના કરી.” આ રીતે હજારો વર્ષ સુધી દેવતાઓ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતા રહ્યા. ત્યારે, ભગવાન પ્રસન્ન થઈ, તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયા—અનેક હાથ, પેટ, મોઢા અને આંખો ધરાવતા, મહાપર્વત સમાન ઊંચા સ્વરૂપે. ભગવાને કહ્યું: “કહો, શું કરવા જેવું છે? તમારો વર માંગો, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો આશીર્વાદ.” દેવતાઓએ કહ્યું: “હે મહાશક્તિશાળી ગોવિંદ, વિજય મેળવો! તમારા આશીર્વાદથી જ અમે દેવતાઓ અસ્તિત્વ ધરાવીએ છીએ. માનવલોકમાં પણ, તમારી સિવાય બીજું કોઈ નથી. રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, વિશ્વદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મારુત અને પિતૃગણ—બધાએ તમારી શરણ લીધી છે, હે સર્વવ્યાપી, અમને અહીં પૂજ્ય બનાવો.” દેવતાઓના આ શબ્દો સાંભળીને, યોગેશ્વર હરિએ કહ્યું: “હું તમને સર્વેને પૂજ્ય બનાવીશ,” અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા. દેવતાઓ પણ પોતાના શાશ્વત લોકોએ પાછા ગયા; અને પરમેશ્વરે, તેમની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, ત્રિગુણ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. આ રીતે, જગતના ત્રિવિધ પોષક બની, મહેશ્વરે સત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણેય રૂપોમાં દેવતાઓની પૂજા કરી. સત્વગુણથી વેદોનું પઠન અને યજ્ઞથી દેવતાઓની આરાધના કરવી, રજોગુણથી ભગવાને પોતાનો અંશ બની કર્મ કર્યા, અને તામસિક સ્વભાવથી અસુરોમાં નિવાસ કર્યો. આ રીતે, ત્રિગુણ સ્વરૂપે જગતના પોષક બની, મહેશ્વરે દેવતાઓની પૂજા કરી; અને જગત પણ ત્રિવિધ બની ગયું. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ નામે પરમાત્મા સ્થપાયા; અને નારાયણ ભગવાન કૃતયુગમાં સર્વોપરી રહ્યા. ત્રેતાયુગમાં તેઓ રુદ્રરૂપે પ્રગટ થયા; દ્વાપરમાં યજ્ઞમૂર્તિ સ્વરૂપે; અને કલિયુગમાં નારાયણ અનેક સ્વરૂપે પ્રગટ થયા. હવે, હે સુંદર કટિવાળી, હું વિષ્ણુના મહિમા અને પ્રથમ કરેલા કાર્યો વિગતે કહું છું, સાંભળો. કૃતયુગમાં સુપ્રતીક નામના એક મહાન રાજા હતા; તેની બે રાણીઓ હતી—વિદ્યુતપ્રભા અને કાંતિમતી—બંને સમાન રૂપવતી અને મનોહર. રાજાએ ઘણા પ્રયત્નો કર્યા છતાં, તેને સંતાન પ્રાપ્ત નહોતું થયું. એ સમયે, રાજાએ ચિત્રકૂટ પર્વત પર યોગ્ય વિધિથી, પવિત્ર અને મહાન ઋષિ આત્રેયને પ્રસન્ન કર્યા. ઋષિ, રાજાના લાંબા સેવા અને વરદાનની ઇચ્છાથી પ્રસન્ન થઈ, રાજાને વરદાન આપવા તૈયાર થયા અને બોલ્યા. એ જ સમયે, મહાબલી ઇન્દ્ર પણ પોતાના હાથી પર આરૂઢ થઈ, દેવસેનાઓ સાથે ત્યાં પહોંચ્યા અને મૌન રહ્યા.