વરાહપુરાણમ્

વસુંધરા, હું કહું છું કે એ કયા માર્ગે મનુષ્ય પરમ એકતા પ્રાપ્ત કરે છે—તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. જે મનુષ્ય શીત-ઉષ્ણની ચિંતા કરતો નથી, લાભ-હાનિનું મનમાં વિચાર કરતો નથી, અને કડવાશથી રહિત છે, તે સર્વોત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. જે મનુષ્ય આ બધું ત્યજીને સદા મારા કર્મોમાં તત્પર રહે છે, એકમાત્ર મને જ ધ્યાનમાં રાખે છે, અન્ય કાર્યોમાં રુચિ રાખતો નથી, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાળુ છે, સૌનું માન રાખે છે અને મહાન ક્ષમાશીલ છે—એવો મનુષ્ય ત્રણેય કાળમાં અને સર્વ દિશામાં કર્મમાર્ગે અડગ રહે છે. જે મનુષ્ય નિયમિત રીતે ઉપાસના કરે છે, મનથી મને અતિ નજીક રહે છે, અને પુષ્પ, સુગંધ અને ધૂપથી મને ભજતો રહે છે, ક્યારેક દૂધ, ક્યારેક જવના મઢ અથવા માત્ર વાયુ પર જીવે છે, ક્યારેક ચાર દિવસમાં એકવાર ભોજન કરે છે, ક્યારેક ફળમાત્ર લે છે—અને આવું સાત જન્મ સુધી કરે છે—તે મારા કર્મોનું પાલન કરનાર છે. આ રીતે, મહાત્મ્યપૂર્ણ વર્હા પુરાણના અધ્યાયમાં વિવિધ કર્મોના ઉત્પત્તિનું વર્ણન પૂર્ણ થાય છે. હવે સુખ અને દુઃખના નિર્ધારણ વિશે કહું છું: જે મનુષ્ય મારા જણાવેલા માર્ગે કર્મ કરાવે છે, એકચિત્ત અને અહંકારરહિત રહે છે, દ્વાદશી કે અન્ય દિવસોમાં ફળ, મૂળ અને શાકાહાર ગ્રહણ કરે છે, અને ષષ્ટી, અષ્ટમી, અમાવસ્યા તથા ચતુર્દશી તિથિએ યોગાનુશાસનપૂર્વક નિયમ પાળે છે—એવા નિશ્ચયશીલ મનુષ્યને ન થાક આવે છે, ન વૃદ્ધાવસ્થા, ન મોહ કે રોગ આવે છે. હવે હું કહું છું કે આવા મનુષ્યને મારા કર્મોનું શું ફળ મળે છે: જે મારા નિયમ પ્રમાણે પૂજા કરે છે, તે મારા લોકમાં સન્માન પામે છે. યોગ્ય સેવા દ્વારા દુઃખ નાશ પામે છે અને પીડામાંથી મુક્તિ મળે છે. જો કોઈ મને શરણાગત થતો નથી, તો એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે? મને નજીક આવતો નથી—એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે? જે મને અર્પણ કર્યા વિના ભોજન કરે છે, એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે? દેવતાઓ જેની અર્પણ સ્વીકારતા નથી, એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે? જે દયાહીન મનુષ્ય બીજા પ્રાણીઓને પીડા આપે છે, એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે? મૃત્યુના વશમાં આવેલા માટે શું વધુ દુઃખ? જે જીવનમાં આગળ-પાછળ દોડે છે, એથી વધુ દુઃખ શું? કોઈ સૂકું ભોજન કરે છે—એથી વધુ દુઃખ શું? કોઈ ઘાસ પર સુવે છે—એથી વધુ દુઃખ શું? કોઈ વિકલાંગ દેખાય છે—એથી વધુ દુઃખ શું? કોઈ મૌન રહે છે—એથી વધુ દુઃખ શું? દાનવીર મનુષ્ય ગરીબ ઘરમાં જન્મે—એથી વધુ દુઃખ શું? કોઈ સ્ત્રી સંપૂર્ણપણે દુર્ભાગ્યશાળી હોય—એથી વધુ દુઃખ શું? કોઈ પાપ કર્મમાં તત્પર હોય—એથી વધુ દુઃખ શું? જે મને શરણાગત થતો નથી—એથી વધુ દુઃખ શું? હે નિર્દોષે, તું જે સર્વ પ્રાણીઓ માટે હાનિકારક પાપ વિશે પૂછ્યું છે, તેના વિષે મારા નિર્ણય સાંભળ. જે મનુષ્યમાં સમજ ઉદ્દભવે છે, તેના માટે દુઃખ જન્મે છે. આ રીતે, ભગવાને કર્મના માર્ગ, ઉપાસના, નિયમ અને તેના ફળ તથા દુઃખ-સુખના તાત્ત્વિક અર્થનું વિવરણ કર્યું.