વરાહપુરાણમ્

વિષ્ણુ, જે ભગવાન સમગ્ર બ્રહ્માંડના સ્વામી છે, જેમણે પોતાની માયાથી ત્રણેય લોકને એકત્રિત રાખ્યા છે—જેમ એક જ અગ્નિ સર્વે જડ અને ચેતન વસ્તુઓમાં વ્યાપ્ત છે, તેમ એ સર્વત્ર રહેલા છે—એવો શ્રીવિષ્ણુ મારા આશ્રય બને. દરેક યુગમાં, એ જ ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓની સર્જના કરે છે; જગતના સર્વે જડ અને ચેતન પદાર્થો એમના દ્વારા જન્મે છે અને જ્યારે રૂદ્રનો ભાવ આવે ત્યારે એ બધું એમામાં લય પામે છે. એ ભગવાનને હરિ, વિષ્ણુ અને હરાં કહેવાય છે. જગતમાં જે આકાશ, ચંદ્ર, પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય અને જળ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, એ બધા જેનાથી ઉત્પન્ન થાય છે—એ અવિનાશી, અનંત સ્વરૂપ ધરાવનારા વિષ્ણુ હંમેશાં મને કલ્યાણ આપે. એ સમયે પૃથ્વીએ ભગવાનને પૂછ્યું: “હે પ્રભુ, સર્વરૂપ નારાયણ કૃતયુગના આરંભે શું કર્યુ હતું? હું એ બધું સાચું સાંભળવા ઈચ્છું છું.” શ્રીવરાહ ભગવાને ઉત્તર આપ્યો: “આરંભે માત્ર નારાયણ જ હતા; હરિ સિવાય બીજું કંઈ નહોતું. એ જ આનંદમાં રહ્યા, પણ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે કંઈ કર્યું નહીં. પછી એમણે બીજું કંઈક બનવાની ઈચ્છા કરી; એમના મનમાં બુદ્ધિ અને આત્માથી બનેલું એક વિચાર ઉત્પન્ન થયું, જેને ‘અસુ’ કહેવાયું, અને તે ક્ષણમાત્ર માટે સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રકાશિત થયું. એ વિચાર પણ બે ભાગે વહેંચાઈ ગયો, અને બ્રહ્મનું ચિંતન બનીને, જેનું નામ ‘ઉમા’ છે, તે હંમેશાં મરણશીલોમાં સ્થિત રહી છે. પછી એ એક અક્ષર ‘ઓમ’ બની, અને એણે પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું; ભૂઃએ ભુવઃનું સર્જન કર્યું, પછી સ્વઃ અને પછી મહઃનું સર્જન થયું. ત્યારબાદ જન અને તપ લોકનું સર્જન થયું, અને અંતે આત્મા લય પામ્યો; આ બધું જેમ મણીઓ દોરામાં પિરોઈ હોય તેમ એકમેકમાં ગૂંથાયેલું છે. જ્યારે જગત પવિત્ર ઓમકારથી ઉદ્ભવ્યું અને ખાલીપા રૂપે હતું, ત્યારે ભગવાન શંકર સ્વરૂપે પોતે હરિ હતા. આ જગતને ખાલી જોઈને, શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ સર્જવાની ઈચ્છા રાખીને, એમણે મનના ક્ષેત્રને ઉદ્દીપિત કર્યું અને પોતાની માપ પ્રમાણે એક સ્વરૂપ રચ્યું. એ ઉદ્દીપનામાં એમણે ઊભા રહ્યા, ત્યારે બ્રહ્માંડનું અંડું પ્રગટ થયું; અને જ્યારે તે વહેંચાયું, ત્યારે ભૂલોક સ્થપાઈ. બીજું એક જગત, મધ્યમાં, સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રગટ થયું; પ્રાચીન પુરુષ એમાં વ્યાપી ગયો અને કમળના આવરણમાં સ્થિત થયો. એ ભગવાન નારાયણે, પ્રજાપતિ સમાન તેજથી, પોતાના નાભિમાંથી પ્રથમ સ્વર અક્ષર ‘અ’ અને વ્યંજન ‘હ’ ઉત્પન્ન કર્યા. નિરાકાર સર્જન સમયે, એમણે દિશાઓમાં શાસ્ત્રોનું ગાન કર્યું; એ બધું સર્જ્યા પછી, તે અપરિમિત આત્માએ ફરી આધારનું ચિંતન કર્યું. એમના ચિંતનમાં, એમની આંખોમાંથી મહાન તેજ પ્રગટ થયું: જમણી આંખમાંથી અગ્નિ સમાન, ડાબીમાંથી ચંદ્રની શીતળતા સમાન. એ જોઈને, પરમેશ્વરે ચંદ્ર અને સૂર્યનું સર્જન કર્યું; પછી શ્વાસ ઉત્પન્ન થયો, અને પરમેશ્વરથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો. એ વાયુ, ભગવાન, આજે પણ હૃદયમાં સર્વત્ર ગતિ કરે છે; એમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, અને અગ્નિમાંથી મહાન જળ ઉત્પન્ન થયું. એ અગ્નિ દેવત્વનું તેજ છે, બ્રાહ્મણોનું પરમ કારણ છે; અને એમની બાહુઓમાંથી ક્ષત્રિયોના તેજનું સર્જન થયું. એમના જાંઘોમાંથી વૈશ્વ્યોનું સર્જન થયું, અને પગમાંથી શૂદ્રોનું સર્જન કર્યું; ત્યારબાદ યક્ષ અને રાક્ષસ પણ સર્જ્યા. આ ચાર જાતિથી એમણે ભૂલોકને ભર્યું, અંતરિક્ષલોકને આકાશમાં ગતિ કરતા જીવોથી અને સ્વર્ગલોકને અન્ય દેવતાઓથી ભર્યું. એમણે મહર્લોકને પણ આવા જીવો અને સનકાદિ મુનિઓથી ભર્યું; પછી જનલોકને વૈરાજોથી ભર્યું. ત્યારબાદ તપલોકને તપસ્વીઓથી અને સત્યલોકને અમર દેવતાઓથી ભર્યું. આ રીતે સર્વ સૃષ્ટિ સર્જ્યા પછી, ભગવાન, સર્વ જીવોના સર્જક, પોતાના કાલચક્રમાં, કલ્પ નામના સમયગાળામાં, સર્વોચ્ચ સ્વરૂપે જાગતા રહે છે. એ જગતમાં ભૂલોક, અંતરિક્ષલોક અને સ્વર્ગલોક જન્મે છે; આ ત્રણેય અવશ્ય ઉત્પન્ન થાય છે, એમાં સંશય નથી. પણ જ્યારે કલ્પના અંતે ભગવાન સુઈ જાય છે, ત્યારે એ એમની રાત્રિ કહેવાય છે; ત્યારે આ ત્રણેય લોક સૂઈ જાય છે, જાણે પ્રલયમાં લીન થઈ જાય છે. પછી, જ્યારે એ રાત્રિ પૂરી થાય છે, કમળને સમાન નેત્રોવાળા ભગવાન ઉઠે છે અને ચારેય વેદો અને એમની માતાઓનું ચિંતન કરે છે; છતાં, ભગવાને એમનો વિચાર કર્યો છતાં, એમને વેદો મળ્યા નહીં. જગતની વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવાની ઈચ્છા રાખીને, પણ અજ્ઞાનની નિદ્રાથી મૂંઝાતા ભગવાને વિચાર્યું: ‘અહીં વેદો દેખાતા નથી.’ પછી, એમને એમના જ સ્વરૂપ ‘જળ’માં વેદો લીન થયેલા દેખાયા; વેદોને પાછા મેળવવાની ઈચ્છાથી ભગવાને માછલી બનવાનો વિચાર કર્યો અને જળમાં પ્રવેશ કર્યો. આ રીતે ધ્યાન કરતા જ, એક મહાન માછલી તરત જ પ્રગટ થઈ; ભગવાને જળમાં પ્રવેશ કર્યો, જાણે આખું જળ હલાવ્યું હોય. જયારે તેઓ પ્રવેશ્યા, ત્યારે જળ મહાપૃથ્વીધારકના સ્વરૂપથી તેજસ્વી થઈ ગયું; દેવતાઓએ ભગવાન હરિને, જેમણે પૃથ્વી ધારણ કરી હતી, સ્તુતિઓથી વંદન કર્યું. “હે વેદ અને તર્કથી પરે રહેલા, તમને નમન; માછલી સ્વરૂપે નારાયણને નમન; હે સર્વરૂપ, મધુર સ્વરવાળા, તમને નમન; જ્ઞાન અને નિર્ભયતાના સ્વરૂપ ધારણ કરનારને નમન. ચંદ્ર, સૂર્ય અને વાયુ સ્વરૂપે રહેવાવાળા, સર્વ જળોમાં વસવાટ કરનાર, સુંદર નેત્રવાળા, તમને નમન; હે વિષ્ણુ, અમે તમારો આશ્રય માંગીએ છીએ; કૃપા કરીને તમારી માછલી મૂર્તિ છોડો અને અમને રક્ષા કરો. હે અનંત સ્વરૂપ, તમે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલા છો; અહીં તમારા સિવાય બીજું શું છે? તમે આ જગતથી જુદા નથી; અમે તમારો આશ્રય લીધો છે. આકાશ, ચંદ્ર, અગ્નિ અને મન—આ બધું તમારા પ્રાચીન શરીરના સ્વરૂપ છે, હે કમળનેત્ર; જો અમારો ભક્તિભાવ ઓછો હોય તો પણ ક્ષમા કરો—કારણ કે, હે દેવાદિદેવ, જગત તમારાથી જ પ્રકાશિત થાય છે. તમારું આ દિવ્ય સ્વરૂપ વિપરિત લાગે છે—અતિ ભયાનક છતાં મધુર સ્વરવાળું, પર્વત સમાન; હે પ્રાચીન દેવાધિપતિ, જગતના આશ્રય, અમને શાંતિ આપો, હે અચ્યૂત, હે પ્રખર તેજવાળા. અમે બધા તમારો આશ્રય લીધો છે; ભયવશ થઈને અમે તમારું આ સ્વરૂપ નિહાળી રહ્યા છીએ. જગતમાં તમારા સિવાય બીજું કોઈ પ્રાચીન દેહધારી નથી.” આ રીતે દેવતાઓએ સ્તુતિ કરતાં, ભગવાને જળમાં નિવાસ કરીને પોતાની માછલી મૂર્તિ ધારણ કરી અને વેદો, ઉપનિષદો તથા શાસ્ત્રોને પ્રાપ્ત કર્યા. જયાં સુધી ભગવાન પોતાના સ્વરૂપમાં રહે છે, ત્યાં સુધી આ જગત અસ્તિત્વમાં રહે છે; જ્યારે તેઓ અવિકાર સ્વરૂપે હોય છે, ત્યારે બધું એમા લય પામે છે, અને વિકારી સ્વરૂપે હોય ત્યારે જગત વૃદ્ધિ પામે છે. શ્રીવરાહ કહે છે: “આ રીતે સર્વે લોકનું સર્જન કરીને, ભગવાન, સર્વ જીવોના પોષક, સ્થિર થયા; ત્યારબાદ પૃથ્વી પર સર્જન ફૂલી-ફાલી ઊઠ્યું.