વરાહપુરાણમ્

સર્વ પુરાણોમાં જે એક શ્લોક સર્વત્ર માન્ય છે, એનું નિશ્ચય કર્યા પછી, શ્રીવરુહદેવ પૃથ્વીને કહે છે: “હે પૃથ્વી, હવે ફરીથી સમગ્ર કથા ધ્યાનથી સાંભળ.” શ્રી વરુહદેવ કહે છે: “સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશાવલીઓ, મનુઓના સમય અને રાજવંશોની કથાઓ—આ પાંચ લક્ષણો પુરાણને પરિભાષિત કરે છે. હવે હું તને પ્રથમ સૃષ્ટિની વાત કહેવા જઈ રહ્યો છું, હે તેજસ્વિ, જેના પરથી દેવો અને રાજાઓના કાર્યો અને ચિરંજીવી પરમાત્માનું ચતુરવિધ સ્વરૂપ સમજાય છે. આ સૃષ્ટિના આરંભે હું જ મહાકાશ હતો; પછી મારી અંદરથી સુક્ષ્મ તત્વ ઉપજ્યું—એકત્વરૂપ ચેતના પ્રગટ થઈ. એ ચેતનાને જ્યારે સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણોમાં વિભાજિત કરી, ત્યારે તે અલગ અલગ તત્વોના સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ. આ ત્રિકમાં હું જ ‘મહત’ નામે ઓળખાતો અંધકાર છું; જેઓ સર્વજ્ઞ છે તેઓ હંમેશાં એને મુખ્ય માને છે. એમાંથી ક્ષેત્રજ્ઞ ઉપજ્યા અને ત્યાંથી બુદ્ધિ જન્મી. પછી, એમાંથી શ્રવણાદિ ઇન્દ્રિયોના કારણો ઉપજ્યા; પછી વિશ્વ માટે ઇન્દ્રિયોની શ્રેણી રચાઈ. અને એ તત્વોથી, હે કલ્યાણી, મેં મારા સ્વયંથી જ દેહધારી રૂપનું નિર્માણ કર્યું. પ્રથમ ખાલીપો, પછી ધ્વનિ અને આકાશ ઉત્પન્ન થયા; એમાંથી વાયુ, પછી પ્રકાશ (અગ્નિ) ઉપજ્યા; ત્યારબાદ પાણી, અને પછી, હે દેવી, મેં તને સર્વ જીવોની ધારક રૂપે રચી. પૃથ્વી પર પણ, પાણીમાં જેમ ફેન, પછી ગાંઠ, પછી અંડા દેખાયા; જ્યારે તે અંડું રચાયું અને ફાટ્યું, ત્યારે હું જ તેમાં પાણીથી બનેલો, શરૂઆતમાં પ્રગટ થયો. પાણીની રચના કર્યા પછી, હું તેમાં હાજર રહ્યો; એટલે મારું નામ ‘નારાયણ’ પડ્યું, કારણ કે હું જલમાં નિવાસ કરું છું. દરેક ચક્રમાં, હું ફરી પાછો ત્યાં જાઉં છું, અને જ્યારે હું સુતો હોઉં, ત્યારે મારા નાભિમાંથી પહેલાની જેમ એક (બીજું રૂપ) ઉદ્ભવે છે. હે દેવી, જ્યારે હું એ રીતે હતો, ત્યારે મારા નાભિ કમળમાંથી ચતુર્મુખ બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા; મેં તેમને આજ્ઞા આપી: ‘હે વિદ્વાન, તું સર્વ જીવોની સર્જના કર.’ આવું કહીને હું અદૃશ્ય થઈ ગયો; બ્રહ્મા વિચારોમાં તલિન રહ્યા, પણ વિશ્વના પોષક હોવા છતાં તેમને કંઈ પણ દેખાયું નહીં. પછી બ્રહ્મા, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મ્યા હતા, તેમને મહા ક્રોધ આવ્યો; એ ક્રોધથી તેમના કોળમાં એક બાળક જન્મ્યું. એ બાળક રડતું હતું, ત્યારે બ્રહ્માએ, જે અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવતા હતા, તેને રોક્યું અને કહ્યું: ‘મારે નામ આપો.’ બ્રહ્માએ તેને ‘રુદ્ર’ નામ આપ્યું. બ્રહ્માએ તેને પણ કહ્યું: ‘હે શુભ, તું પણ આ જગતની રચના કર.’ પણ એ શક્તિનાં અભાવે, રુદ્ર જલમાં તપ કરવા પ્રવેશી ગયા. પછી બ્રહ્માએ જલમાં ડૂબેલા રહીને, પોતાના જમણા અંગૂઠાથી બીજાં પ્રજાપતિની રચના કરી; અને ડાબા અંગૂઠાથી તેમની પત્નીની રચના કરી. એ પત્નીમાં, પ્રભુએ મનુ સ્વાયંભુવની ઉત્પત્તિ કરી; આમ, બ્રહ્માએ પ્રાચીન સમયમાં સર્વ જીવોની સર્જના કરી. પૃથ્વીએ પુછ્યું: “હે દેવાધિદેવ, મૂળ સૃષ્ટિ કેવી હતી અને બ્રહ્મા, જેમને નારાયણ કહે છે, તેઓ ચક્રના આરંભે કેવી રીતે આવ્યાં?” શ્રી વરુહદેવ કહે છે: “નારાયણ સ્વરૂપે બ્રહ્માએ સર્વ જીવોની સર્જના કરી. હે દેવી, હું તને બધું જ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.” ગયા ચક્રના અંતે, રાત્રિ પછી જ્યારે બ્રહ્મા જાગ્યા, ત્યારે સત્ત્વ ગુણથી પરિપૂર્ણ હતા અને સમગ્ર જગત ખાલી જોઈ રહ્યું હતું. નારાયણ સર્વોચ્ચ છે, અચિંત્ય છે, અને સર્વમાં સર્વપ્રથમ પિતામહ છે; ભગવાન બ્રહ્મારૂપે અનાદિ અને સર્વનું કારણ છે. અહીં નારાયણ વિશે એક શ્લોક બોલાય છે: બ્રહ્મારૂપી દેવ જ જગતની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય છે. પાણી ‘નારા’ કહેવાય છે; એ પાણી નરનાં સંતાન છે; તેમના નિવાસસ્થાન પહેલા પાણીમાં જ હતું, તેથી તેમને ‘નારાયણ’ કહેવાય છે. ચક્રના આરંભે, બ્રહ્મા સર્જનાના વિચારમાં લિન હતા, ત્યારે તેમની અંદર અજ્ઞાનરૂપ અંધકારનું પ્રગટ સ્વરૂપ થયું. આ અંધકારથી, મોહ, મહામોહ, તમિસ્રા અને ‘અંધ’ નામે ઓળખાતું પાંચ પ્રકારનું અજ્ઞાન મહાત્મામાં વિકારરૂપે ઉપજ્યું. પાંચવિધ રચાયેલી આ સૃષ્ટિ, જ્યારે બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે અજ્ઞાનવશ, અવ્યક્ત અને આંતરિક-બાહ્ય રીતે અપ્રગટ હતી; એ સ્થાવર સૃષ્ટિનું સ્વરૂપ ધરાવતી હતી. જ્ઞાની લોકોએ તેને ‘પ્રથમ સૃષ્ટિ’ તરીકે ઓળખવી. પછી, બ્રહ્માના ધ્યાનથી વધુ ઉત્તમ બીજી સૃષ્ટિ ઉપજી; કારણ કે તેનો પ્રવાહ આડેધડ છે, તેને ‘તિર્યક સ્રોતસ્’ કહે છે. આ સૃષ્ટિમાં પ્રાણીઓથી શરૂઆત થાય છે; તેઓ યોગ્ય માર્ગથી વિમુખ છે. બ્રહ્માએ આ તિર્યક સ્રોતસ્ સર્જનાને પણ અસફળ ગણ્યું. ‘ઉર્ધ્વ સ્રોતસ્’ (ઉપર જતા પ્રવાહ) ત્રણ પ્રકારની છે, જે સત્ત્વ અને ધર્મથી ચિહ્નિત છે; એમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા, જે સર્વ યોનિઓમાંથી જન્મે છે અને ઉપર તરફ ગતિ કરે છે. પછી, પ્રજાપતિએ બીજી સર્જના કરી અને ફરીથી વિચાર્યું; પ્રથમ સર્જના અને અન્ય સર્જનાઓને પણ અસફળ માનવામાં આવી. પછી, પ્રભુએ ‘અર્વાક સ્રોતસ્’ (નીચે જતા પ્રવાહ)નું ધ્યાન કર્યું; એમાં માનવો ઉત્પન્ન થયા, જેમને સફળ માનવામાં આવે છે. આ માનવોમાં સ્પષ્ટતા વધારે છે, પણ તેઓ અંધકારથી ઘેરાયેલા અને રજોગુણથી આવૃત્ત છે; તેથી તેમને દુઃખ વધુ છે અને તેઓ સતત પ્રવૃત્તિમાં રહે છે. હે સુભાગ્યવતી, આ રીતે છ પ્રકારની સર્જના તને વર્ણવી: પ્રથમ મહતની, બીજી તત્વોની; ત્રીજી વૈકારિક સર્જના અને ચોથી ઇન્દ્રિયોની સર્જના—આ બધું પ્રકૃતિથી, બુદ્ધિ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. ચોથી મુખ્ય સર્જના છે, જેમાં સ્થાવર જીવો મુખ્ય ગણાય છે; અને ‘તિર્યક સ્રોતસ્’ પણ એ જ કારણથી કહેવાય છે. તે જ રીતે, ‘ઉર્ધ્વ સ્રોતસ્’માં શ્રેષ્ઠ સાતમી માનવ સર્જના છે; આઠમી કૃપાની સર્જના છે, જે સત્ત્વ અને તમથી યુક્ત છે. આમાંથી પાંચ ‘વૈક્રિત’ (પરિવર્તિત) સર્જનાઓ કહેવાય છે અને ત્રણ ‘પ્રકૃતિ’ (સ્વાભાવિક) છે; નવમી ‘કૌમાર’ સર્જના છે, જે પ્રકૃતિ અને વૈક્રિત બંને છે. આ રીતે પ્રજાપતિની નવ સર્જનાઓ વર્ણવાઈ છે—પ્રકૃતિ અને વૈક્રિત બંને રૂપે—જે જગતની મૂળ કારણભૂત રચનાઓ છે. હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઈચ્છે છે? પૃથ્વીએ પુછ્યું: “અવ્યક્તમાંથી જન્મેલી બ્રહ્માની નવ પ્રકારની સર્જનાઓ કેવી રીતે વિસ્તરી? હે અચ્યુત, મને સમજાવો.” શ્રી વરુહદેવ કહે છે: “પ્રથમ બ્રહ્માએ તપસ્વી રુદ્ર અને અન્ય પ્રજાપતિઓની રચના કરી; પછી સનકાદિ મુનિઓ અને પછી મરીચિ અને અન્ય ઋષિઓની રચના કરી. મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલહ, ક્રતુ, તેજસ્વી પુલસ્ત્ય, પ્રચેતસ, ભૃગુ, દસમા તરીકે નારદ અને મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ—આ બધા બ્રહ્માએ સર્જ્યા.” આ રીતે શ્રી વરુહદેવ પૃથ્વીને સૌપ્રથમ સર્જનાની ગૂઢ અને પવિત્ર કથા કહેશે, જ્યાં સર્વ સૃષ્ટિનું મૂળ અને તેનું વિસ્તરણ સમજાય છે.