વરાહપુરાણમ્

મહર્ષિજીના આશ્રમ પાસે એક અતિમોહક દૃશ્ય હતું. ત્યાં એક શુભચિંતક દૈત્યા કન્યા, મહિષમતી, સુંદર અને ઉત્તમ રૂપવાળી, આવી. એ આશ્રમને જોઈને તે વિચાર કરવા લાગી કે, "હું આ ઋષિને અહીં તેના આશ્રમમાં ડરાવીશ, અને પછી મારા સહેલીઓ સાથે અહીં આનંદપૂર્વક રહીશ, બહુ માન પામીને." આવું વિચારી, એ દેવીસમાન દૈત્યા પોતાની સહેલીઓ સાથે ભેંસનું રૂપ ધારણ કરી, તેની સળિયા ધારવાળી શિંગો સાથે, ઋષિને ડરાવવા માટે ગઈ. પણ એ સુંદરમુખી દૈત્યા જ્યારે ઋષિ પાસે પહોંચી, ત્યારે ઋષિએ પોતાના જ્ઞાનદ્રષ્ટિથી એની સાચી ઓળખી લીધી. ગુસ્સાથી ભરાઈ, ઋષિએ એ શુભનેત્ર દૈત્યા કન્યાને શાપ આપ્યો: "તૂં ભેંસનું રૂપ ધારણ કરીને મને ડરાવું છે, તેથી, હે દુષ્ટકર્મી, તું હવે સો વર્ષ સુધી ભેંસ બની રહે." આ સાંભળીને, દૈત્યા અને તેની સહેલીઓ કંપી ઉઠી અને ઋષિના પગે પડી, વિનંતી કરવા લાગી: "શાપનો અંત કરો." ઋષિએ તેની દયા દર્શાવી અને કહ્યું, "હે કલ્યાણવતી, તું આ રૂપમાં પુત્રને જન્મ આપશે ત્યારે તારો શાપ સમાપ્ત થશે; મારા વચન ખોટા નહીં જાય." પછી મહિષમતી નર્મદા નદીના પવિત્ર કાંઠે પહોંચી, જ્યાં મહાન તપસ્વી સિંધુદ્વીપે કઠિન તપ કરી રહ્યા હતા. ત્યાં, એ તપસ્વીએ એંધુમતી નામની, સર્વોપરી સૌંદર્યવાળી દૈત્યા કન્યાને નગ્ન અવસ્થામાં જળમાં પ્રવેશતી જોઈ. એ સમયે મહર્ષિનું વિર્ય એક પથ્થરીલા ઢાળ પર પડ્યું. મહિષમતીએ તેને દિવ્ય સુગંધથી સુગંધિત જોઈને પોતાની સહેલીને કહ્યું: "હું આ શુદ્ધ જળ પીશ." એવું કહી, મહિષમતીએ તે વિર્યમિશ્રિત જળ પીધું. આ રીતે, ઋષિના બીજથી એ ગર્ભવતી બની અને સમય આવતાં પુત્રને જન્મ આપ્યો. એ પુત્ર જ્ઞાની, મહાબલવાન અને પરાક્રમી હતો. તેનું નામ મહિષ હતું—જે બ્રાહ્મણ વંશનો વધારો હતો. હવે એ મહિષ, હે દેવી, તમારો અન્વેષણ કરે છે, જેણે દેવસેનાઓને પણ ચકનાચૂર કરી છે. એ મહાન અસુર મહિષ, દેવતાઓ અને ત્રણેય લોકને જીત્યા બાદ, બધું તમને સમર્પિત કરવા ઈચ્છે છે, અને પોતાને પણ અર્પણ કરીને મહાન કાર્ય કરવા માંગે છે. જ્યારે એ દૂતએ આવી વાત કહી, ત્યારે તેજસ્વિ દેવી હસીને ઊભી રહી, પણ એક શબ્દ પણ બોલી નહીં. દેવીના આ હાસ્યથી, દૂત ચકિત થઈ ગયો અને તેણે એના પેટમાં આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—દેખી લીધું. એ જ ક્ષણે દૂત અચેત થઈ ગયો. પછી દેવીની શક્તિશાળી સહચરી જયાએ, જે અત્યંત સામર્થ્યવાન હતી, દેવીના હૃદયની વાત વાણી દ્વારા વ્યક્ત કરી: "તમે જે કન્યાની માંગ કરી છે, એ વાત તમે કહી દીધી. જો તેની કન્યાવ્રત સદા અખંડ છે, તો અહીં બીજી કન્યાઓ પણ છે, જે દેવીની સેવિકા છે. પણ એમાંથી એક પણ તને પ્રાપ્ત નહીં થાય, તો દેવીની તો વાત જ શું! હવે તું ઝડપથી પાછો જા; તને અહીંથી બીજું કશું મળવાનું નથી." આ સાંભળીને દૂત પાછો ફર્યો. એ સમયે મહાન ઋષિ નારદ આકાશમાં ઝડપથી, નૃત્ય કરતા આવ્યા. તેમણે "સૌભાગ્યથી, સૌભાગ્યથી" કહીને સુંદર નેત્રવાળી દેવીને સંબોધી, સન્માનપૂર્વક બેઠા અને કહ્યું: "હે દેવી, સર્વની સ્વામી, સંતોષિત દેવતાઓએ મને તમારી પાસે મોકલ્યો છે. મહિષ નામના દૈત્યે અમર દેવતાઓને જીત્યા છે, અને હવે એ દૈત્ય રાજા તમને પકડવાનો પ્રયાસ કરે છે. દેવતાઓએ જે કહ્યું છે, એ જણાવવા હું આવ્યો છું. હે મહાદેવી, હવે એ અસુરનો સડાસડ વિરોધ કરો." આવી વાત કહીને, નારદ તુરંત જ પોતાની ઇચ્છાથી અદૃશ્ય થઈ ગયા. પછી દેવીએ તમામ કન્યાઓને શસ્ત્ર ધારણ કરવા આજ્ઞા આપી. દેવીની આજ્ઞાથી, સૌભાગ્યશાળી કન્યાઓએ ભયાનક રૂપ ધારણ કર્યું—તલવાર, ઢાલ, ધનુષ, બાણથી સજ્જ થઈ, અસુરોનું સંહાર કરવા તૈયાર થઈ ગઈ. એ દરમિયાન, બધાં દૈત્ય સૈનિકોએ દેવસેનાનો ત્યાગ કરી દેવીની મહાન સ્ત્રીસેના પાસે પહોંચ્યા. પછી એ ગર્વીલી કન્યાઓએ દૈત્યો સાથે યુદ્ધ કર્યું; એક પળમાં જ તેમણે દૈત્યોની ચતુરંગિ સેના નષ્ટ કરી નાખી. કેટલાંક દૈત્યોના મસ્તક કપાઈને પડી ગયાં; કેટલાંયના વક્ષસ્થળ ફાડી નાખાયા, અને માંસભક્ષી ભૂતોએ તેમનું લોહી પીધું. બીજા દૈત્ય નેતાઓ મુંડવહીન શરીર બનીને નૃત્ય કરવા લાગ્યા. આમ, એક પળમાં જ બધા દુષ્ટ દૈત્યો નાશ પામ્યા. બચેલા દૈત્યો મહિષાસુર પાસે ભાગી ગયા. ત્યારે મહિષાસુરે પોતાની આખી સેના તણાવમાં જોઈ, દૈત્ય સેનાનું બળ બિભત્સ રીતે છીણવાઈ ગયું, અને તેણે કહ્યું: "સેનાપતિ! આ શું છે? મારી સેના તો મારી આંખો સામે જ વિખેરાઈ ગઈ!" પછી યજ્ઞહનુર નામના, હાથીરૂપ દૈત્યુંએ જવાબ આપ્યો: "આ સર્વત્ર હાર તો કન્યાઓએ આપી છે." પછી મહિષાએ સુંદર આંખવાળી કન્યાઓ પર આક્રમણ કર્યો; પોતાનું ગદા લઈ, એક કન્યા ઝડપથી તેની સામે ધસી ગઈ. જ્યાં દેવી દેવતાઓ અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજાયમાન હતી, ત્યાં મહિષ દૈત્યોની પાસે પહોંચ્યો. દેવીએ તેને આવતાં જોઈ, પોતે વીસ હાથવાળી બની ગઈ. દેવીએ ધનુષ્ય, તલવાર, શૂલ, બાણ, ત્રિશૂલ, ગદા, પરશુ, ઢોલ, મહાન ઘંટા, શતઘ્ની, ભયાનક મુષલ, ભુશુંડી અને ભિન્દિપાલ ધારણ કર્યા. Pestle, ચક્ર, ગોફણ, દંડ, પાસ, ધ્વજ, અને કમળ—આવી વીસ શસ્ત્રો હાથમાં લીધાં. વીસ હથિયારોથી સજ્જ, દેવી ભયાનક સિંહ પર આરૂઢ થઈ, દેવતાઓના સ્વામી, ક્રોધી અને સંહારક રુદ્રનું સ્મરણ કરવા લાગી. ત્યારે વૃષધ્વજ રુદ્ર આપ જ ત્યાં આવ્યા. દેવીએ તેમને નમન કરી કહ્યું: "હું બધા દૈત્યોને જીતીને બતાવીશ." "હે શાશ્વત દેવાધિદેવ, તમારી માત્ર હાજરીથી જ," એમ કહી, પરમ દેવીયે બધા દૈત્યોને પરાજિત કરી દીધા. મહિષને છોડીને, બાકીના દૈત્યોને સંહાર્યા પછી, દેવી મહિષ પાસે પહોંચી. પણ દેવીએ તેને જોયા, ત્યારે મહિષ પણ ભાગી ગયો.