વરાહપુરાણમ્

પવિત્ર નદીઓથી વિભાજિત અને એકબીજાથી અપ્રાપ્ય એવા વિસ્તારોમાં અનેક જાતિના અને વિવિધ પ્રાણીઓ વસે છે. આ વિસ્તારોમાં સૌથી પ્રથમ હિમવંત પ્રદેશ છે, જ્યાં ભારત વંશ વસે છે. હેમકૂટ પર્વતની પાર કિમ્પુરુષ નામનું ભૂમિ છે. હેમકૂટની પાર નિષધ પ્રદેશ છે, જેને હરિવર્ષ પણ કહે છે; અને હરિવર્ષની આગળ ઇલાવૃત પ્રદેશ છે, જે મેરુ પર્વતની બાજુમાં આવેલું છે. ઇલાવૃતની આગળ નિલા નામનું પ્રસિદ્ધ પ્રદેશ આવે છે, પછી રામ્યક પ્રદેશ આવે છે; રામ્યકની આગળ શ્વેત પ્રદેશ છે, જેને હિરણ્મય પણ કહે છે; અને હિરણ્મયની આગળ શ્રૃંગવાન પ્રદેશ છે, જેને કુરુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. ધનુષાકાર ધરાવતી ધરતી પર દક્ષિણ અને ઉત્તર એવા બે પ્રદેશો છે; અને એમાં ચાર દ્વીપો છે, જેમના મધ્યમાં ચતુરશ્ર ઇલાવૃત છે. નિષધના દક્ષિણમાં યજ્ઞવેદિકાનું દક્ષિણાર્ધ મનાય છે; અને શ્રૃંગવાનની પાર, ઉત્તરાર્ધ મનાય છે. વેદિકાના દક્ષિણાર્ધમાં ત્રણ પ્રદેશો છે અને ઉત્તરાર્ધમાં પણ ત્રણ; આ બંને વચ્ચે ઇલાવૃત પ્રદેશ છે, જ્યાં મેરુ પર્વત ઊભો છે. નિલાના દક્ષિણ અને નિષધના ઉત્તર બાજુએ મહાન માલ્યવત પર્વત છે, જે ઉત્તર દિશામાં વિસ્તરે છે. તેની પહોળાઈ અને ઊંચાઈ બંને બે હજાર યોજન છે અને તેની લંબાઈ ચોત્રીસ હજાર યોજન કહેવાય છે. તેની પશ્ચિમ બાજુએ ગંધમાદન પર્વત છે, જે માલ્યવત જેટલો જ વિશાળ છે. આ બંને પર્વતોની વચ્ચે મેરુ પર્વત છે—સુવર્ણમય, ગોળ, ચતુરવર્ણ, ચતુરશ્ર અને અત્યંત ઊંચો. જ્યારે સર્વ તત્વો, જેમ કે પાણી અને અન્ય, અવ્યક્તથી પ્રગટ થયા, ત્યારે એ અવ્યક્તમાંથી ધરાનું કમળ ઉદ્ભવ્યું અને મેરુ એ કમળનું કર્ણિકા (મધ્ય) છે. પાંચ ગુણો ધરાવતું, ચાર પાંખડાવાળું, પ્રગટ મહાકમળ ઉત્પન્ન થયું, જેમાંથી સર્વ સર્જનના પ્રવાહો પ્રસરી ગયા. અનંત કલ્પો સુધી પવિત્ર કર્મો કરનાર, સંયમી અને મહાત્મા જીવો દ્વારા પરમાત્માની પ્રાપ્તી થાય છે. મહાન યોગી, મહાદેવ, જનાર્દન, જેને સમગ્ર જગત ધ્યાન કરે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, અનંત, અવ્યય અને દેહધારી છે, તેમનું સ્વરૂપ માયિક નથી; તે માંસ, ચરબી કે હાડકાંથી ઉત્પન્ન નથી. પોતાનાં યોગ અને ઈશ્વરત્વથી તેઓ શુદ્ધ સત્તાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તેમના હેતુથી શાશ્વત કમળ જગતમાં પ્રગટ થયું; કલ્પના અવશેષના આરંભે સમયનો એવો જ ક્રમ છે. એ કમળ પર દેવોના દેવ, ચારમુખી બ્રહ્મા, પ્રજાપતિઓના સ્વામી, ઈશાન—વિશ્વના સ્વામી ઉત્પન્ન થયા. આ કમળના બીજની ઉત્પત્તિ અને સર્વ જીવોની સર્જન ક્રમશઃ અને યથાર્થ રીતે વર્ણવવામાં આવી છે. એ જળ, જે વિશિષ્ટ રત્નોથી શોભાયમાન હતું, તે વિષ્ણુનું દેહ બની ગયું; અને તેમાંમાંથી કમળાકાર, વનરાજિઓથી આવૃત ધરા પ્રગટ થઈ. હવે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું એ જગત-કમળનાં વિસ્તરણને ક્રમશઃ અને વિગતે વર્ણન કરું છું, જેમ પર્વતસ્થ મહાત્માઓએ કહ્યું છે. ત્યાં ચાર મહાન પ્રદેશો સ્થાપિત છે અને એમના મધ્યમાં મહાન મેરુ પર્વત છે. મેરુના ચારે બાજુએ વિવિધ રંગો છે: પૂર્વે સફેદ, દક્ષિણમાં પીળો, પશ્ચિમે ભમરો જેવા રંગનો અને ઉત્તર બાજુએ લાલ રંગનો. મેરુ તેજસ્વી અને ધોળો છે અને રાજાવંશોમાં સ્થાપિત છે. તે ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ આપે છે, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવું પ્રભાસીત છે અને તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન છે. તે જમીન નીચે પણ સોળ યોજન ઊંડો છે અને પહોળાઈ પણ સોળ યોજન છે; એના શિખરે, જે થાળ જેવી આકાર ધરાવે છે, તે બત્રીસ યોજન સુધી વિસ્તરે છે. તેની પહોળાઈ તેના પરિધિ કરતાં ત્રણગણી છે; આ રીતે તેના વર્તુળાકાર માપને ગણાય છે. તેની કુલ પરિધિ નવ્વે હજાર યોજન કહેવાય છે અને ચતુરશ્ર માપે તે છન્નો હજાર યોજન છે. આ મહાન અને દૈવી પર્વત દેવદ્રવ્ય ઔષધિઓથી યુક્ત છે અને આસપાસ સુંદર સુવર્ણમય પટ્ટિયાંથી ઘેરાયેલો છે. અહીં સર્વ દેવો, ગંધર્વો, નાગો, રાક્ષસો અને અપ્સરાઓના સમૂહો આનંદ માણે છે. મેરુ આસપાસ એવા નિવાસો છે, જે સર્વ જીવોને પોષે છે; અને તેના વિવિધ બાજુએ ચાર પ્રદેશો સ્થાપિત છે. પૂર્વે ભદ્રાશ્વ અને ભારત છે, પશ્ચિમે કેતુમાલ અને ઉત્તર બાજુએ કુરુ છે, જે પુણ્યાત્માઓ માટે તીર્થરૂપ છે. એ કમળનું કર્ણિકા સર્વ બાજુએ સંપૂર્ણ ગોળ છે અને હજારો યોજન જેટલી વિશાળ છે. તેમાં નવ અને છ તંતુઓ છે, જે ચોર્યાસી યોજન ઊંચાઈ ધરાવે છે અને વચ્ચે સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ તંતુઓ ત્રીસ હજાર યોજન જેટલા વિસ્તૃત છે અને સર્વત્ર ફેલાયેલા છે. તેની લંબાઈ એક લાખ યોજન છે અને પહોળાઈ એંસી યોજન; ત્યાં ચાર પાંખડીઓ છે, દરેક ચૌદ યોજનની. હવે, મેં જે 'કર્ણિકા' વર્ણવી છે, તેને હવે સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો: તે સૈંકડો રત્નમય પાંખડીઓથી શોભાયમાન છે, વિવિધ રંગો અને તેજથી ઝગમગે છે. તેમાં અનંત પાંખડીઓના ગુચ્છો છે, સુવર્ણ અને લાલिमा ધરાવતી, સુંદર, હજારો વિભાગો, હજારો આંતરિક ખોળાઓ અને લાખ પાંખડીઓ ધરાવતું એક સર્વોચ્ચ ગોળ પર્વત છે. તેના ખીણોમાં રત્નો જડેલા છે, મંચો રત્નોથી શોભાયમાન છે, તેના અંગો સોનાં અને રત્નોથી અલંકૃત છે અને દ્વારકાંપો રત્નમય તોરણોથી સુશોભિત છે. ત્યાં બ્રહ્માનો આનંદદાયક સભામંડપ છે, જેમાં બ્રહ્મર્ષિ અને ઋષિઓની ભીડ છે. તેને 'મનોવ્રતિ' નામે ઓળખવામાં આવે છે અને તે સર્વ લોકોએ પ્રસિદ્ધ છે.