વરાહપુરાણમ્

ભગવાન નારાયણએ કહ્યું: “મારા બારમા અંશ, જેનું નામ વિષ્ણુ છે, પૃથ્વી પર અવતર્યો છે અને ó શંકર, તે તમારી પૂજા કરે છે.” આ શબ્દો કહ્યા પછી, નારાયણએ પોતાના અંશમાંથી સૂર્યની રચના કરી, અને અવાજની જેમ અદૃશ્ય થઈ ગયા, એમ કોઈ જાણે નહીં કે તેઓ ક્યાં ગયા. પછી રુદ્ર બોલ્યા: “હરી, સર્વવ્યાપી અને સર્વના સર્જનહાર, એક વખત મને આશીર્વાદ આપ્યો હતો—તેના કારણે દેવોમાં હું શ્રેષ્ઠ છું. નારાયણથી ઊંચો કોઈ દેવ નથી, ન હતો, ન રહેશે. આ વેદ અને પુરાણોનો રહસ્ય છે, ó શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, જે હું તમને જણાવી રહ્યો છું, કેમ કે અહીં વિષ્ણુની પૂજા થાય છે.” શ્રી વરાહે કહ્યું: “પછી, બધા ઋષિઓએ એ શાશ્વત, પ્રાચીન, અવિનાશી, અનાદિ, કલ્યાણકારી, ત્રણ આંખોવાળા, ત્રિશૂલધારી રુદ્રને ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો.” ઋષિઓએ કહ્યું: “ ó દેવોના દેવ, ó ઉમાના પતિ, તમે અમારા માટે સર્વોચ્ચ છો; તેથી અમે એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ—પૃથ્વીનું માપ, પર્વતોની પહોળાઈ, મહાસાગરો અને નદીઓનું વિસ્તરણ, અને બ્રહ્માંડના પરિમાણ જણાવો.” રુદ્ર બોલ્યા: “બધા પુરાણોમાં પૃથ્વીનું વર્ણન છે, ખાસ કરીને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં, જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ભવ અને અન્ય દેવોના ક્ષેત્ર છે. હવે હું પૃથ્વીનું વિસ્તરણ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું— ó ધર્મજ્ઞો, ó શ્રેષ્ઠ પુરુષો, સાંભળો.” “સર્વજ્ઞાનથી પ્રાપ્ત, નિર્મળ, અતિસૂક્ષ્મ, સર્વ જગત અને પ્રકાશમાં વ્યાપક, પીળા વસ્ત્રોથી શોભિત, પૃથ્વીનો ધારક, નાના-મોટા, લાંબા-ટૂંકા, પાતળા, લાલ-આદિ ગુણોથી યુક્ત, શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપે, ó નારાયણ, ó કલ્યાણકારી ભગવાન, ત્રણ ગુણ—સત્વ, રજ, તમ—માં પ્રગટ થઈ, તેમણે પાણીની રચના કરી. યોગ નિદ્રામાં પલંગ પર શયન કરતાં, તેમના નાભિમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થયું. એ કમળમાં, ó અચિંત્ય, ó સર્વવેદોના ધામ, ó પ્રજાપતિ, ó બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. બ્રહ્માએ પ્રથમ સનક, સનંદન, સનતકુમાર અને અન્ય જ્ઞાનપ્રેમી ઋષિઓનું સર્જન કર્યું, પછી મનુ સ્વાયંભુવ, મરીચિ અને અન્ય, દક્ષ સુધી. ó ભગવાને સર્જેલા મનુ સ્વાયંભુવથી, જગતનું વિશાળ વર્ણન થાય છે. મનુના બે પુત્ર: પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ. પ્રિયવ્રતના દસ પુત્ર: અગ્નિધ્ર, અગ્નિબાહુ, મેધા, મેધાતિથિ, ધ્રુવ, જ્યોતિસ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્યવપુ, મત્સ્ય, અને સવનાંતા. પ્રિયવ્રતે સાત પુત્રોને સાત દ્વીપોના રાજા બનાવ્યા: અગ્નિધ્ર—જંબુદ્વીપ, મેધાતિથિ—શાકદ્વીપ, જ્યોતિસ્માન—કુશદ્વીપ, દ્યુતિમાન—ક્રૌંચદ્વીપ, વપુષ્માન—શાલમલદ્વીપ, હવ્ય—ગોમેદ, સવનાંતા—પુષ્કર. પુષ્કરના રાજા સવનાંતા પાસે મહાવીત અને ધાતકી નામે બે પુત્ર; તેમના પ્રદેશો ગોમેદ અને ધાતકી. ધાતકીનો પ્રદેશ ધાતકીખંડ, અને કુમુદનો કૌમુદ. શાલમલદ્વીપના રાજા વપુષ્માનના ત્રણ પુત્ર: સકુષ, વૈદ્યુત, જીમૂત; તેમના પ્રદેશો: સકુષ, વૈદ્યુત, જીમૂત. એ રીતે, દ્યુતિમાનના સાત પુત્ર: કુશલ, મનુગુ, ગોષ્ઠ, ઉષ્ણ, પીવર, ઉદ્યાન્દ, મુનિદુndુભિ—ક્રૌંચદ્વીપના સાત પ્રદેશો. જ્યોતિસ્માનના સાત પુત્ર: ઉદ્ભિદ, વેણુમાન, રથોપલ, અંબન, ધૃતિ, પ્રભાકર, કપિલ—કુશદ્વીપના પ્રદેશો. મેધાતિથિના સાત પુત્ર: શાંતા, ભય, શિશિર, સુખ, ઉદય, આનંદ, શિવક્ષેમ—શાકદ્વીપના પ્રદેશો. જંબુદ્વીપના રાજા અગ્નિધ્રના નવ પુત્ર: નાભિ, કિંપુરુષ, હરિવર્ષ, ઇલાવૃત, રામ્યક, હિરણ્મય, કુરુ, ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ—આ નવ પ્રદેશો. નાભિ—હેમવંત અને હેમકૂટ; કિંપુરુષ—નૈષધ; હરિવર્ષ—મેરુમધ્ય; ઇલાવૃત—નીલ; રામ્યક—શ્વેત; હિરણ્મય—ઉત્તર; કુરુ—શૃંગવત; ભદ્રાશ્વ—માલ્યવંત; કેતુમાલ—ગંધમાદન. એ રીતે, સ્વાયંભુવ મન્વંતરામાં જગતની રચના સ્થિર છે. દરેક ચક્રમાં પૃથ્વી સાત શાસકો દ્વારા સંચાલિત થાય છે—આ કલ્પની નિયમિતતા છે. હવે, નાભિના વંશની કહાની: નાભિએ મેરુદેવીથી ઋષભ નામે પુત્ર મેળવ્યો, જેના પુત્ર ભરત હતો. ઋષભે હિમાલયના દક્ષિણ ભાગ, ભારત, પોતાના પુત્ર ભરતને આપ્યો. ભરતના પુત્ર સુમતિ, પછી તેજસ, પછી સત્સુર, પછી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, પછી પરમેષ્ઠી, પછી પ્રતિહર્તૃ, પછી નિખાત, પછી ઉન્નેત, પછી અભાવ, પછી ઉદ્ગાત, પછી પ્રસ્તોતૃ, પછી વિભુ, પછી પૃથુ, પછી અનંત, પછી ગય, પછી નય, પછી વિરાટ, પછી મહાવીર્ય, પછી સુધીમાન, પછી ધીમત, પછી મહાન, પછી ભૌમાન, પછી ત્વષ્ટૃ, પછી વિરજા, પછી રાજા, અને પછી શતજીત. શતજીતના સો પુત્ર, જેઓથી પ્રજા વધી. એમ, આ ભારત પ્રદેશ, સાત દ્વીપોથી ચિહ્નિત, સ્થાપિત થયો. આ વંશના વંશજ દ્વારા ભારત ભૂમિનું ભોગવાયું છે, અને કૃતા, ત્રેતાના ક્રમ પ્રમાણે, એકે એક યુગમાં એકત્રીસ (૭૧) યુગ ચક્ર થાય છે. જગતના સંબંધમાં, આ કલ્યાણકારી મન્વંતરાનું વર્ણન થયું, અને સ્વાયંભુવ મન્વંતરાનું પણ. હવે, મનુના દ્વીપોની કહાની સાંભળો. પછી રુદ્ર બોલ્યા: “હવે હું જંબુદ્વીપનું સાચું વર્ણન કરું છું, અને મહાસાગરો તથા દ્વીપોની સંખ્યા અને વિસ્તરણ પણ. એમાં કેટલા પ્રદેશો છે, કઈ નદીઓ છે, મહત્ત્વના તત્વોનું માપ, અને ચંદ્ર-સૂર્યના અલગ માર્ગોનું વર્ણન. સાત દ્વીપોમાં હજારો વિભાગ છે, જેનાથી જગત વ્યાપક છે—એ બધું અહીં ક્રમબદ્ધ રીતે વર્ણન શક્ય નથી. હું સાત દ્વીપો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોનું વર્ણન કરું છું, જેમનું માપ મનુષ્યો તર્કથી નિર્ધારિત કરે છે. જે અચિંત્ય છે, એ તર્કથી નિર્ધારિત કરી શકાયું નથી; જે પ્રકૃતિથી પર છે, એ અચિંત્ય છે.” “હવે જંબુદ્વીપના નવ પ્રદેશોનું સાચું વર્ણન કરું છું—એના વિસ્તરણ અને ગોળ આકારને યોજનામાં સાંભળો. એ દરેક દિશામાં એક લાખ (૧,૦૦,૦૦૦) યોજન જેટલું છે, વિવિધ લોકોથી ભરેલ, શુભ યોજનોથી ચિહ્નિત. એ સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલું, પર્વતોથી શોભિત, વિવિધ ખનિજોથી સમૃદ્ધ, પર્વતોમાંથી પથ્થરો ઉત્પન્ન થાય છે, અને ચાર બાજુથી નદીઓથી ઘેરાયેલું છે.” “જંબુદ્વીપ વિશાળ, ઉત્તમ, perfectly circular, નવ પ્રદેશોથી ઘેરાયેલું, અને સર્વ જીવોનું ઉદ્ગમસ્થાન છે. એ ચાર બાજુથી લવણ મહાસાગરથી ઘેરાયેલું છે, જે જંબુદ્વીપ જેટલું જ વિશાળ છે. એમાંથી છ લાંબા પર્વતશ્રેણીઓ પૂર્વ તરફ ફેલાયેલી છે, જેને વર્ષ પર્વતો કહે છે; બંને બાજુ, પૂર્વ અને પશ્ચિમના મહાસાગર ઊંડા છે.” “હિમવત પર્વત મોટાભાગે બરફથી આવરાયેલો છે; હેમકૂટ પર્વત સોનાનો છે; અને નિષધ પર્વત સર્વત્ર આનંદદાયક છે. મેરુ પર્વત ચાર રંગનો છે, સોનાનો અને ક્રિસ્ટલનો, ગોળ આકાર અને કદમાં, ચોરસ અને ઊંચો પણ. એના બાજુઓ વિવિધ રંગના અને પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે; એ બ્રહ્માના નાભિ-મંડળમાંથી ઊભો છે.” “પૂર્વ બાજુ સફેદ રંગ, જે બ્રાહ્મણત્વ દર્શાવે છે; દક્ષિણ બાજુ પીળો, જે વૈશ્ય સ્થિતિ દર્શાવે છે. પશ્ચિમ બાજુ મધમાખીના પાંખ જેવો રંગ, જે શૂદ્ર સ્થિતિ કહેવાય છે; ઉત્તર બાજુ લાલ રંગ, જે ક્ષત્રિય સ્થિતિ દર્શાવે છે—આ રીતે રંગોનું વર્ણન છે.” “પર્વત સ્વાભાવિક રીતે ગોળ, રંગ અને કદમાં; એ નીલ, બેરિલ, સફેદ અને તેજસ્વી, સોનાનો, મોરના પાંખ જેવો રંગ, અને સુવર્ણ શિખરો ધરાવે છે.” “આ પર્વત રાજાઓ સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવા પામે છે; તેમના વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર છે. મધ્યમાં ઇલાવૃત પ્રદેશ છે, જે મહાન મેરુમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે; એ દરેક દિશામાં નવ હજાર જેટલો છે.” “મધ્યમાં મહાન મેરુ પર્વત ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ઊભો છે; મેરુનો અર્ધ ભાગ દક્ષિણમાં, અને અર્ધ ભાગ ઉત્તર તરફ છે.” “છ પ્રદેશો વર્ષ પર્વત છે; દરેક પ્રદેશનું શિખર એક યોજનાનું છે. દરેક પ્રદેશ બે હજાર યોજનાં ઉંચે ઊભા છે—આ જંબુદ્વીપની લંબાઈ કહેવાય છે.” “પર્વતોની લંબાઈ બે લાખ (૨,૦૦,૦૦૦) યોજન છે; નીલ અને નિષધ એ બંને કરતાં ઓછા છે; શ્વેત, હેમકૂટ, હિમવત અને શિખરોવાળા પર્વત પણ છે.” “નિષધ જંબુદ્વીપ જેટલો કદમાં છે; હેમકૂટ એ કરતાં એક-બારમા ભાગ ઓછો છે; હિમવત હેમકૂટ કરતાં એક-વીસમા ભાગ ઓછો છે.” “હેમકૂટ મહાન પર્વત, ૮૮,૦૦૦ યોજનનું છે; હિમવત પર્વત, પૂર્વથી પશ્ચિમ, ૮૦,૦૦૦ યોજન લાંબો છે.” “દ્વીપના ગોળ આકારને કારણે, પ્રદેશો અને પર્વતોની વૃદ્ધિ અને ઘટાડા વર્ણવાય છે; એ રીતે ઉત્તર તરફ પણ છે.” “એમાં વસવાટ કરેલી ભૂમિઓ એ પ્રદેશો છે; એ પર્વતો દ્વારા ઘેરાયેલી છે, જે ઊંચી અને અસમાન છે.” આ રીતે ó રુદ્રે ó ઋષિઓને પૃથ્વી, પર્વતો, મહાસાગરો, દ્વીપો અને પ્રદેશોની પવિત્ર, વિશાળ અને અચિંત્ય રચના, તથા ó નારાયણ અને ó વિષ્ણુના દિવ્ય અવતારનું મહિમા, ó શ્રદ્ધા અને ó જ્ઞાનથી ભરેલી વાર્તા, ó ભક્તિભાવથી વર્ણવી.