વરાહપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં, તું મને સાત જન્મો સુધી ભજતો રહ્યો હતો; તેથી, ત્રણેય લોકનો વિનાશ થાય ત્યારે પણ, મેં તને જ પસંદ કર્યો હતો. એ રીતે ભગવાને કહ્યું પછી, મારી આંખોમાં ઊંઘ ભરાઈ ગઈ હતી અને હું ધરતી પર પડી ગયો, પણ એ ક્ષણે જ ફરી ઊભો થયો. હું જાગ્યો ત્યારે, રાજા, મેં એ ઋષિ અને એ નગરને જોયું; પછી, હું મારી જ દૃષ્ટિથી, મારી જાતને મેરુ પર્વતના શિખરે જોયો. ત્યાંથી મેં સાત મહાસાગરો, મુખ્ય પર્વતમાળાઓ અને સાત દ્વીપોવાળી ધરતીને નિહાળી. આજે પણ, હે ધર્મનિષ્ઠ, હું એ પરમ લોકનું ધ્યાન કરતો રહું છું; મારી અંદર સતત એ વિચાર ઊભો રહે છે—'ક્યારે હું એ પરમ ધામને પ્રાપ્ત કરીશ?' હું તને, હે રાજા, પરમેશ્વર અને મારા શરીર સાથે જે અદ્ભુત ઘટના બની, એ બધું કહું છું; હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે? પછી ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: "હે પૂજ્ય, એ લોકને હજુ ન જોયા પછી તું શું કર્યુ? શું તું કોઈ વ્રત, તપશ્ચર્યાના માર્ગે ગયો કે ધર્મનો આશ્રય લીધો? એ પરમ ધામ મેળવવા તું શું કર્યુ?" "હે રાજા, ભગવાન every Hariની ભક્તિ વિના કયાં વિદ્વાન વ્યક્તિ લોકની ઈચ્છા કરશે? કારણ કે જયારે હરિ ભજાય છે, ત્યારે બધા લોક તો જાણે હાથમાં જ આવી જાય છે." આ વિચાર કરીને, રાજા, મેં શતાબ્દી સુધી દાનપૂર્વક યજ્ઞો દ્વારા શાશ્વત વિષ્ણુની ઉપાસના કરી. લાંબા સમય પછી, હે રાજાસુખદ, જયારે હું દેવાધિદેવ, યજ્ઞમૂર્તિ જનાર્દનને યજ્ઞ અર્પણ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે ઈન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ બોલાવાયા અને એકસાથે આવ્યા. જ્યારે બધા દેવો અને ઈન્દ્ર પોતાના સ્થાન પર ઊભા હતા, ત્યારે વૃષભધ્વજધારી ભગવાન પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. ત્રણ આંખોવાળા, શ્યામ-લાલવર્ણી મહાદેવ, વિરૂપાક્ષ, પરમેશ્વર રૂપે પોતાના ભયાનક સ્વરૂપે ઉભા રહ્યાં. બધા દેવો, ઋષિઓ અને મહાનાગોને જોઈને, કમળમાંથી જન્મેલા પુણ્યશાળી સનત્કુમાર પણ આવ્યા. તેઓ ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય જાણનારા મહાન યોગી હતા, અને ધૂળના કણ જેટલી નાની, પણ સૂર્ય સમી તેજસ્વી દિવ્ય રથમાં આવ્યા. આવ્યા પછી, એ મહર્ષીએ રુદ્રને વંદન કર્યું; મેં પણ ત્રિશૂળધારી ભગવાનને વંદન કરીને તેમની નજીક ઊભો રહ્યો. હું એ બધાં દેવો, નારદ જેવા ઋષિઓ, સનત્કુમાર અને રુદ્રને એકત્ર જોઈને વિચારમાં પડી ગયો: "હે શ્રેષ્ઠ રાજા, આ બધામાંથી તું કયા દેવતાની યજ્ઞમાં પૂજા કરવી? અને સર્વોત્તમ કોણ છે? કોને પ્રસન્ન કરવાથી બધા, રુદ્ર સહિત, સંતોષ પામશે?" આ રીતે વિચાર કરીને, મેં રુદ્રને પૂછ્યું: "હે નિષ્પાપ, તમારા શ્રેષ્ઠ દેવોમાંથી કઈ દેવી-દેવતાની અહીં યજ્ઞમાં પૂજા કરવી?" મારી આ વાત સાંભળીને, રુદ્રે દેવસભામાં મને ઉત્તર આપ્યો: "બધા દેવો, શુદ્ધ દેવર્ષિ અને પ્રસિદ્ધ બ્રહ્મર્ષિઓ મારી વાત સાંભળો; અને તું પણ, મહાન જ્ઞાની અગસ્ત્ય, મારી વાત સાંભળ. જે દેવ યજ્ઞો દ્વારા પૂજાય છે, જેના પાસેથી આખું બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થાય છે અને જેમાં, દેવો સહિત, બધું નિત્યે લય પામે છે—એ પરમેશ્વર નારાયણ, જનાર્દન, જે સત્ત્વરૂપ છે—એ જ પરમેશ્વર છે, જેમણે પોતાને ત્રણ સ્વરૂપે રચ્યા. રાજસ અને તમસથી યુક્ત, અને રાજસ સત્ત્વ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે, તેણે કમળ પરથી જન્મેલા બ્રહ્માને પોતાના નાભિકમળ પરથી ઉત્પન્ન કર્યા. એ જ, રાજસ અને તમસથી સંયુક્ત રહીને, મને પણ ઉત્પન્ન કર્યો; એ સત્ત્વ સ્વરૂપ ભગવાન હરિ છે, અને હરિ જ પરમ ધામ છે. સત્ત્વ અને રાજસથી યુક્ત બ્રહ્મા, કમળમાંથી જન્મેલા દેવ છે; બ્રહ્મા જ દેવ છે, અને એ દેવ ચારમુખી છે; રાજસ અને તમસથી યુક્ત જે છે, એ હું છું—આમાં કોઈ શંકા નથી. સત્ત્વ, રાજસ અને તમસ—આ ત્રિગુણ કહેવાય છે; સત્ત્વ દ્વારા જિવ મુક્તિ પામે છે, અને સત્ત્વ નારાયણ સ્વરૂપ છે. રાજસ, સત્ત્વ સાથે સંયુક્ત થાય ત્યારે, અને રાજસ પ્રભુત્વ ધરાવે ત્યારે, સર્જન થાય છે; આ પૌરાણિક પરંપરા છે, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાય છે. જે કર્મ વેદ બહારનું છે, પણ કોઈ શાસ્ત્રને અનુસરીને કરવામાં આવે છે, તેને ઉગ્ર કહેવાય છે અને તે મનુષ્યોમાં સૌથી નિકૃષ્ટ ગણાય છે. જે કર્મ રાજસથી રહિત છે, કે માત્ર તમસથી ભરપૂર છે, તે મનુષ્યને આ જગતમાં અને પરલોકમાં દુઃખદ અવસ્થામાં લઈ જાય છે. સત્ત્વથી જ જીવ મુક્તિ પામે છે, અને સત્ત્વ નારાયણ સ્વરૂપ છે; નારાયણ, ધન્ય, યજ્ઞ સ્વરૂપે પ્રગટ છે. કૃતા યુગમાં શુદ્ધ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે નારાયણની પૂજા થાય છે; ત્રેતા યુગમાં યજ્ઞ રૂપે, અને દ્વાપર યુગમાં પંચરાત્રવિધિથી પૂજા થાય છે. કલી યુગમાં, મારું સ્થાપિત કરેલું માર્ગ, અનેક સ્વરૂપો અને તમોગુણથી, જનાર્દન પરમાત્માની પૂજા ઉદાસીન મનથી થાય છે. એથી પર કોઈ દેવ નથી, ન હશે; જે વિષ્ણુ છે, એ જ બ્રહ્મા છે, અને જે બ્રહ્મા છે, એ જ હું છું. ત્રણે વેદમાં અને આ યજ્ઞમાં, હવન પણ વેદમાં સ્થાપિત છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અમારામાં ફૂટ પાડનાર વ્યક્તિ પાપી છે, દુષ્ટબુદ્ધિ છે અને દુઃખદ ગતિ પામે છે. હે અગસ્ત્ય, હવે હું તને ભૂતકાળની વાત કહું છું—કે કેવી રીતે કલી યુગમાં લોકો અહીં હરિભક્તિ કરતા નથી. પૃથ્વીના બધા લોકો, અગાઉ જનાર્દનને ભજવાથી ભૂવર્લોકને પ્રાપ્ત કરે છે; અને ત્યાં રહેનાર લોકો, કેશવનું ભજન કરીને સ્વર્ગમાં જાય છે, અને પછી ક્રમે મોક્ષ પામે છે. જ્યારે સર્વ લોકમાં મોક્ષાવસ્થા વ્યાપી ગઈ, ત્યારે જે મુક્તિ માટે યોગ્ય હતા, એવા દેવોએ હરિની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરી. એ સર્વવ્યાપી અને શાશ્વત ભગવાન પ્રગટ થયા અને કહ્યું: "કહો, હે શ્રેષ્ઠ યોગી અને દેવો, શું કરવું છે?" ત્યારે બધા દેવોએ ભગવાનને વંદન કરીને કહ્યું: "હે દેવાધિદેવ, બધા લોકો મોક્ષમાર્ગ પર સ્થિર થઈ ગયા છે; હવે સર્જન કેવી રીતે થશે? અને પાતાળમાં કોણ જશે?" આ રીતે દેવોએ પૂછતાં, જનાર્દને ઉત્તર આપ્યો: "ત્રણ યુગો અને વધુ ઘણા સમય સુધી, મનુષ્યો મારી પાસે આવશે." આ રીતે, એ પ્રસંગોમાં જે જે બન્યું, તે સૌ મેં તને કહ્યું, હે રાજા.