વરાહપુરાણમ્

પૂર્વે જે રીતે કહાયું છે, એ રીતે ભગવાનની પ્રતિમા વિદ્વાન બ્રાહ્મણને આપવી જોઈએ, જે વેદ અને વેદાંગમાં નિપુણ હોય. હવે, હું તમને આ વ્રતના મહિમાની વાત કહું છું. હે મહાબળવાન, શ્રાવણ મહિનામાં આ વિધિ તમારા માટે નિર્ધારિત છે; એના પાવન ફળને સાંભળો, જે પાપનો નાશ કરે છે. અત્યંત પ્રાચીન કૃત યુગમાં નૃગ નામના એક મહાન અને બલવાન રાજા હતા. તેઓ ક્યારેક શિકારના ઉદ્દેશ્યથી એક ભયાનક જંગલમાં ભટકતા હતા, તેમનું મન સંપૂર્ણપણે શિકારમાં લીન હતું. એક વાર, તેઓ ઘોડા પર સવાર થઈ દૂર સુધી જતાં, એક વિશાળ જંગલમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં વાઘ, સિંહ, હાથી, દુષ્ટ ચોર અને સાપો રહેતા હતા. એ જંગલમાં, રાજાએ પોતે જ ઘોડાને એક વૃક્ષ નીચે બાંધી, કુશની શૈયા પાથરી અને થાકથી પીડાઈ ઊંઘી ગયા. એ સમયે, રાત્રે, ચૌદ હજાર શિકારી એ સ્થળે આવ્યા અને રાજાને ચારેય બાજુથી ઘેરી લીધા, તેઓ પ્રાણીઓના શિકાર માટે ઉત્સુક હતા. ત્યાં તેમણે રાજાને ઊંઘતા જોયા, જે સોનાના આભૂષણ અને રત્નોથી અલંકૃત હતા—એ મહાન તેજસ્વી રાજા નૃગ. શિકારીઓ તત્કાળ પોતાના નેતા પાસે ગયા અને આ વાત કહી; નેતાએ સોનાં અને રત્નોની લાલસા રાખી, રાજાને મારવાની તૈયારી કરી. ઘોડાને કારણે, જંગલવાસીઓ તલવારોથી સજ્જ થઈ, ઊંઘેલા રાજાને પકડી લેવા આગળ વધ્યા. ત્યારે, રાજાના શરીરમાંથી એક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ, જે સફેદ દાગીના, હાર અને ચંદનથી શોભાયમાન હતી; તેણે ચક્ર ઉઠાવી, એ દુષ્ટ શિકારીઓને મારી નાખ્યા. બધા દુષ્ટોને સંહાર્યા પછી, એ દેવી ઝડપથી પાછી રાજાના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ. રાજા જાગ્યા અને આસપાસ મરેલા દુષ્ટોને જોયા; એ સ્ત્રી પોતાની સ્વરૂપમાં વિલિન થઈ ગઈ. પછી રાજા પોતાના ઘોડા પર ચઢીને વામદેવ ઋષિના આશ્રમમાં ગયા. ત્યાં તેમણે ભક્તિપૂર્વક ઋષિથી પૂછ્યું: “હે મુનિ, એ સ્ત્રી કોણ હતી? અને એ મારેલા કોણ હતા? કૃપા કરીને આ ઘટનાનું અર્થ મને કહો.” વામદેવએ કહ્યું: “હે રાજા, પૂર્વજન્મે તમે શૂદ્ર હતા; ત્યાં, એક બ્રાહ્મણની સેવા કરતા, શ્રાવણ મહિનાની શુક્લ દ્વાદશીના મહિમા વિશે તમે સાંભળ્યું હતું. એ દિવસનું યોગ્ય વિધિ અને ભક્તિથી પાલન કરીને, વ્રત પૂર્ણ થતાં તમને રાજ્યપ્રાપ્તિ થઈ. દરેક સંકટમાં એ દેવી તમારી રક્ષા કરે છે; એ દેવીએ જ ક્રૂર અને પાપી દુષ્ટોને સંહાર્યા અને તમને બચાવ્યા—એ જ શ્રાવણ દ્વાદશી છે. એ જ આપત્તિમાં રક્ષા કરે છે, એ જ રાજ્ય આપે છે; તો વિચાર કરો, આ બારેય દ્વાદશીનું મહિમા કેટલું છે, જેના દ્વારા ઇન્દ્રે પણ પોતાનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું નહોતું!” પછી દુર્વાસા ઋષિએ કહ્યું: “ભાદરવા મહિનાની શુક્લ દ્વાદશીને નિશ્ચય કરીને, નિયમ પ્રમાણે પરમેશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ. કલ્કિ ભગવાનના ચરણોમાં નમસ્કાર, હૃષીકેશના કટિમાં નમસ્કાર, મ્લેચ્છનાશકના પેટમાં નમસ્કાર, હે વિશ્વરૂપ, એ રીતે. શિતિકંઠના કંઠમાં, ખડગધારીના બાહુમાં, ચતુર્ભુજના હાથે, વિશ્વરૂપના શિરમાં પણ નમન કરો. આ રીતે પૂજા કર્યા પછી, અગાઉની જેમ, પોતાના આગળ પાત્ર મૂકી, ત્યાં સોનાની કલ્કિ પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી. સફેદ વસ્ત્રોથી ઢાંકી, સુગંધ અને પુષ્પોથી શોભાયમાન કરી, સવારે વિદ્વાન બ્રાહ્મણને એ દાન આપવું. હે મહામુનિ, હવે સાંભળો, એના ફળ શું છે. પૂર્વે કાશી શહેરમાં વિશાળ નામના એક પ્રભુતાવાન રાજા હતા; તેમના સગાઓએ તેમનું રાજ્ય છીનવી લીધું, અને તેઓ ગંધમાદન પર્વતમાં ગયા. ત્યાં એક ખીણમાં, હે મહારાજ, તેઓ સુંદર બદરીકાશ્રમ પહોંચ્યા; રાજ્ય અને વૈભવ ગુમાવ્યા બાદ, એ શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય ત્યાં રહેવા લાગ્યા. એક દિવસ, બધા દેવતાઓ દ્વારા પૂજ્ય એવા પ્રાચીન અને મહાન નર અને નારાયણ ઋષિ, ત્યાં આવ્યા. તેમણે રાજાને ધ્યાનસ્થ જોયા, જે પહેલાંથી ત્યાં આવ્યા હતા, અને પરમ બ્રહ્મ, જે વિષ્ણુ તરીકે જાણીતું છે, એનું ધ્યાન કરતા હતા. બંને ઋષિ પ્રસન્ન થઈ, પાપમુક્ત રાજાને કહ્યું: “હે રાજાધિરાજ, વર માંગો; અમે તમને વર આપવા અહીં આવ્યા છીએ.” રાજાએ કહ્યું: “હું જાણતો નથી કે તમે કોણ છો, કે કોની પાસેથી વર માગવો. હું તો એ જ ઈષ્ટદેવ સાથે સંબંધિત વર ઇચ્છું છું, જેમની હું ઉપાસના કરું છું.” ત્યારે ઋષિએ પૂછ્યું: “તમે કયા દેવની ઉપાસના કરો છો? કયો વર માંગો છો? કહો.” રાજાએ ઉત્તર આપ્યો: “હું વિષ્ણુની ઉપાસના કરું છું.” એ કહી, રાજા મૌન રહ્યા. પછી બંને ઋષિએ કહ્યું: “હે રાજા, એ જ દેવની કૃપાથી અમને વરદાન આપવાનો અધિકાર છે. તમારે જે ઇચ્છા હોય, એ વર કહો.” રાજાએ વિનંતી કરી: “મને એ શક્તિ આપો કે હું યજ્ઞ અને દાનાદિ દ્વારા યજ્ઞપતિ ભગવાનની યોગ્ય રીતે પૂજા કરી શકું.” નરે કહ્યું: “ભવિષ્યમાં ભગવાન નારાયણ પોતે, જગતના માર્ગદર્શક, મારા સાથે બદરીમાં જગત કલ્યાણ માટે તપ કરશે.” આ ભગવાન પહેલાં માછલી રૂપે અવતરી, પછી કચ્છપ, ત્યારબાદ વારાહ, અને પછી નરસિંહ થયા. પછી વામન રૂપે જન્મ્યા, પછી જમદગ્નિના પુત્ર પરશુરામ થયા; ફરી દશરથના પુત્ર રામ અને પછી વસુદેવના પુત્ર કૃષ્ણ રૂપે અવતરી. પછી બૌદ્ધ રૂપે અવતરી, લોકને મોહિત કર્યા; અને પછી દુષ્ટ, ચોર અને વિદેશી દુશ્મનોનો નાશ કરીને, પૃથ્વીનું સ્વરૂપ પુનઃ સ્થાપિત કર્યું—એ જ ભગવાન હરિ. જેઓ સર્વજ્ઞાન ઇચ્છે છે, તેઓ માછલી રૂપે હરિની પૂજા કરે છે; પોતાનું વંશ ઉદ્ધારવા માટે કચ્છપ રૂપે પૂજા થાય છે. હરિ વારાહ રૂપે, જે સંસારના સાગરમાં પ્રવેશ્યા, તેમની પૂજા થાય છે; પાપના ડરથી લોકો નરસિંહ રૂપે પૂજા કરે છે. મોહને દૂર કરવા અને ધન માટે વામન રૂપે પૂજા કરવી; અને દશરથપુત્ર રામની પૂજા બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ દુષ્ટ શત્રુના વિનાશ માટે કરે છે. પુત્ર ઇચ્છનાર બલરામ અને કૃષ્ણની પૂજા કરે છે; રૂપ ઇચ્છનાર બુદ્ધની અને દુશ્મનના વિનાશ માટે કલ્કિની પૂજા કરે છે. આ રીતે કહી, એ મહાન પુરુષે રાજાને કહ્યું; રાજાએ દ્વાદશી વ્રત કર્યું અને ખરેખર ચક્રવર્તી સમ્રાટ બન્યા; અને તેમનાં નામે બદરી જગતમાં વિશાળ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. આ રીતે, શ્રાવણ અને ભાદરવા મહિનાની દ્વાદશી વ્રતોના મહિમા, દેવો અને મહાન રાજાઓના જીવનમાંથી પ્રકાશિત થાય છે—જે ભક્તિપૂર્વક આ વ્રતોનું પાલન કરે છે, તેમને દુઃખ, સંકટ અને પાપથી નાશ થાય છે અને પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે.