વરાહપુરાણમ્

રાજા અશ્વશિરાએ પોતાની આંખે એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—તેમને સામે લાલ આંખો ધરાવતો, સમયાગ્નિ જેવો તેજસ્વી સ્વરૂપે કોઈ દેખાયો. એ પરમ યોગી દ્વારા સર્જાયેલી માયા હતી, જેમાં સર્વવિયાપી અને તેજસ્વી હરિ ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થયા હતા. રાજાએ ઘોષણા કરી કે હરિ હંમેશા આવાં જ અપરંપાર અને સર્વત્ર રહેલા છે. ત્યાં, રાજાની સભામાં, રાજાના વચન પૂર્ણ થતાં જ, અચાનક મચ્છરો, જુંક, ઉંઝા, મધમાખીઓ, પક્ષીઓ અને સાપો દેખાવા લાગ્યા. પછી તો ઘોડા, ગાય, હાથી, સિંહ, વાઘ, શિયાળ, હરણ અને અન્ય અનેક પ્રકારના જંગલી તથા પાળતુ પ્રાણીઓ, તેમજ લાખો-કરોડો જીવજંતુઓ રાજમહેલમાં દેખાવા લાગ્યા. આ બધાં જીવધારીઓના સ્વરૂપે મહેલ ભરી ગયો. આટલી મોટી સંખ્યામાં જીવજંતુઓ અને પ્રાણીઓ જોઈને રાજા અશ્વશિરા આશ્ચર્યચકિત થયા. તેઓ વિચારી રહ્યા હતા કે આ શું છે, ત્યારે જ તેમને મહાત્મા જયગીષવ્ય અને વિદ્વાન કપિલની મહિમા સમજાઈ આવી. પછી રાજા અશ્વશિરાએ બંને મહાન ઋષિઓ સમક્ષ હાથ જોડીને શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો: "હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આ બધું શું છે?" તેમાં, બંને બ્રાહ્મણોએ જવાબ આપ્યો: "હે મહારાજ, તમે અમને પુછ્યું હતું કે અહીં કઈ રીતે વિષ્ણુની ઉપાસના કરવી અને તેમને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું—એ જ કારણથી આ દૃશ્ય તમને બતાવાયું છે." "હે રાજન, આ સર્વજ્ઞાન સ્વરૂપ ભગવાનના ગુણો છે, જે તમને દર્શાવાયા છે. એ નારાયણ ભગવાન સર્વજ્ઞ છે અને પોતાની ઇચ્છાથી કોઈ પણ સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. એ સ્વભાવથી સૌમ્ય છે, કંઈક સ્થાને નિવાસ કરે છે અને મનુષ્ય ઉપાસના દ્વારા તેમને પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેમના વચનો અર્થસભર છે." "પરંતુ, પરમાત્મા, જગતના સ્વામી, દરેક શરીરમાં વસે છે; ભક્તિ દ્વારા પોતાના શરીરમાં પણ એના દર્શન થાય છે—એ કોઈ એક સ્થાને બંધાયેલો નથી." "હે રાજાધિરાજ, તેથી પરમેશ્વરના આ સ્વરૂપ તમને દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેથી તમારી શ્રદ્ધા વધે. એ સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ તમારા શરીરમાં પણ છે, હે પ્રજાના સ્વામી." "મંત્રીઓ, સેવકો, દેવતાઓ અને અન્ય જે પણ દર્શાવાયા, તેમજ પ્રાણીઓ અને અનંત જીવજંતુઓ—એ બધામાં પણ વિષ્ણુ વ્યાપક છે." "કોઈએ હંમેશા મક્કમ ભાવથી ધ્યાન કરવું જોઈએ કે હરિ સર્વવ્યાપી છે. એમની જેવો બીજો કોઈ નથી—આ સમજથી એમની ઉપાસના કરવી." "હે રાજન, આ જ સાચું જ્ઞાન છે, જે તમને જણાવ્યું છે: સંપૂર્ણ ભક્તિથી નારાયણ, હરિનું સ્મરણ કરો." "પૂર્ણ ભક્તિથી નારાયણ ગુરુનું સ્મરણ કરો; પુષ્પ, ધૂપ અને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરીને તથા સ્થિર ધ્યાનથી પરમેશ્વરને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે." આ બધું સાંભળ્યા પછી, રાજા અશ્વશિરાએ બંને મહાન ઋષિઓને વિનંતી કરી: "હે મહાનુભાવો, મારા મનમાં એક શંકા છે, કૃપા કરીને તે દૂર કરો, જેથી મુજ પરથી સંસારબંધી છૂટે." ત્યારે મહાયોગી કપિલ, ધર્મનિષ્ઠ આત્મા, રાજાને સંબોધી બોલ્યા: "હે ધર્મશીલ રાજન, તમારા મનમાં કયા પ્રકારની શંકા છે? તમે જે ઇચ્છો તે કહો; હું સાંભળી, તે શંકા દૂર કરી દઈશ." રાજા અશ્વશિરાએ કહ્યું: "હે મહર્ષિ, શું મુક્તિ કર્મથી મળે છે કે જ્ઞાનથી? કૃપા કરીને મારી આ શંકા દૂર કરો, જો તમે મારા પર કૃપા દર્શાવી હોય." કપિલે ઉત્તર આપ્યો: "હે મહારાજ, આ પ્રશ્ન તો પૂર્વે બ્રહ્મપુત્ર રૈભ્ય અને રાજા વસુએ પણ બૃહસ્પતિને કર્યો હતો. વસુ પ્રાચીનકાળના વિદ્વાન અને દાનશીલ મહારાજ હતા." "ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં, બ્રહ્માના વંશને વધારનાર વસુ બ્રહ્માને મળવાની ઇચ્છાથી તેમના લોકે ગયા. રસ્તામાં, તેમણે વિધ્યાધર ચિત્રરથને મળ્યા અને તેમને પુછ્યું કે બ્રહ્માને ક્યારે મળી શકાય?" "તેણે ઉત્તર આપ્યો: 'અત્યારે બ્રહ્માના લોકે દેવતાઓની સભા ચાલી રહી છે.' એ સાંભળીને વસુ બ્રહ્માના દ્વારે રાહ જોઈ રહ્યા. એ સમયે મહાતપસ્વી રૈભ્ય પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા." "રાજા વસુએ આનંદપૂર્વક તેમનું સન્માન કર્યું અને પુછ્યું: 'હે મહર્ષિ, તમે કયાંથી આવો છો?'" "રૈભ્યે કહ્યું: 'હે મહારાજ, હું બૃહસ્પતિ પાસે થી આવી રહ્યો છું. હું દેવગુરુ પાસે એક પ્રશ્ન પુછવા ઈચ્છું છું.'" "એ જ સમયે, બ્રહ્માની મહાસભા અને દેવતાઓની મંડળી પોતાના સ્થાનેથી ઉઠી અને વિદાય લીધી." "પછી બૃહસ્પતિએ રૈભ્ય સાથે ચર્ચા કરી અને રાજા વસુ દ્વારા સન્માન પામીને પોતાના આસન પર ગયા." "રૈભ્ય અને રાજા વસુ બેસ્યા, ત્યારે દેવગુરુ બૃહસ્પતિએ રૈભ્યને પુછ્યું: 'હે મહાભાગ્યશાળી, વેદ-વેદાંગના જ્ઞાતા, હું તમારા માટે શું કરી શકું?'" "રૈભ્યે પુછ્યું: 'હે બૃહસ્પતિ, કર્મથી કે જ્ઞાનથી શું પ્રાપ્ત થાય છે? કૃપા કરીને મુક્તિ વિષે કહો, કારણ કે મને શંકા છે.'" "બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'માણસે જે પણ કર્મ કરે—સારા કે ખરાબ—તે બધું નારાયણને અર્પણ કરીને કરે તો તે કર્મનું દોષ તેને લાગતું નથી.'" "હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ પણ સાંભળવામાં આવે છે કે પૂર્વે બે વિવાદી જણ વચ્ચે સંવાદ થયો હતો: એક બ્રાહ્મણાત્રેય, જે વેદાધ્યયનને સમર્પિત ઋષિ હતા." "એ સતત સવારની સ્નાનક્રિયા, ત્રિકાલ સંધ્યા કરતા હતા. એક દિવસ, સંયમન નામનો પુરુષ ધર્મવનમાં પવિત્ર ભાગીરથી નદી પાસે સ્નાન કરવા ગયો હતો." "ત્યાં, નિષ્ઠુરક નામનો તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિવાળો શિકારી, હાથમાં ધનુષ્ય લઈને, મૃત્યુ જેવો ભયાનક, મોટા હરણોના ઝુંડને મારવા તત્પર થઈને આવી ગયો." "એ સમયે બ્રાહ્મણ સંયમને તેને શિકાર માટે તત્પર જોઈને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો: 'શુભકર્તા, આ જીવહિંસા ન કરો.'" "એ સાંભળીને શિકારી હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યો: 'હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું કોઈ જુદા આત્માને હાનિ પહોંચાડતો નથી.'" "'પરમાત્મા સ્વયં સર્વ જીવોમાં ખેલ કરે છે; બળદ અને માટી પણ એ જ બનાવે છે—આવી વિદ્વાનો કહે છે અને તેમાં શંકા નથી.'" "'હે બ્રાહ્મણ, આ વિચાર તો હંમેશા આવે છે—આ અજ્ઞાન તો મુક્તિ ઈચ્છનારાઓનું છે. આ આખું જગત પ્રાણયાત્રામાં લીન છે. અહીં "હું" કહીને કોઈ પવિત્રતા પ્રાપ્ત થતી નથી.'" "આ સાંભળીને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સંયમન આશ્ચર્યથી શિકારી નિષ્ઠુરકને બોલ્યા: 'હે ભગવન, તમે શું કહો છો? તમારા શબ્દો સીધા અને યુક્તિસભર છે.'" "પછી, ઋષિના આ વચનો સાંભળીને, ધર્મજ્ઞ શિકારીએ પુછ્યું: 'તો પછી તમે લોખંડનું જાળ અને નીચે અગ્નિ શા માટે ધરી?'" "પછી, શિકારીએ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી અને બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'લાકડાનો ઢગલો સળગાવો.' ત્યારે બ્રાહ્મણે પોતાના મોઢાથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી અને મૌન થયા." આ રીતે, રાજા અશ્વશિરાની assemblyમાં દર્શાવાયેલા અદ્ભુત દૃશ્યો, ઋષિઓના ઉપદેશ અને પૂર્વકથાઓના સંવાદ દ્વારા, પરમાત્માના સર્વવ્યાપક અને સર્વજ્ઞ સ્વરૂપ, ઉપાસનાનો માર્ગ તથા કર્મ અને જ્ઞાન વિષેની ઊંડી સમજણ અહેવાલરૂપે પ્રગટ થઈ.