વરાહપુરાણમ્

બ્રહ્માજીએ જગતના રક્ષકોની રચના કર્યા પછી, ફરીથી તે કન્યાઓને બોલાવી, સર્વજ્ઞ પિતામહ તરીકે તેમનાં લગ્નની વ્યવસ્થા કરી. તેમણે એક કન્યાને ઇન્દ્રને આપી, બીજી અગ્નિને, ત્રીજી યમને, ચોથી નિૃત્તિને અને પાંચમી મહાત્મા વર્ણને આપી. ત્યારપછી વાયુ, કુબેર અને ઈશાનને પણ કન્યાઓ આપી. બ્રહ્મા પોતે ઉપર દિશાનું સંચાલન કરતા અને શેષને નીચે દિશા સોંપી. આ રીતે બધાને વિભાજિત કર્યા પછી, બ્રહ્માએ દિશાઓને ફરીથી એક તિથિ આપી—દશમી, જે તેમના પતિઓના નામથી ઓળખાય છે અને જેમનું ભોજન દહીં-ભાત છે. આ સમયથી, એ દિશાઓની દેવીઓ ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ સાથે પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ અને દશમી તિથિ તેમને વિશેષ પ્રિય બની. જે કોઈ શિસ્તપાલક વ્યક્તિ એ દિવસે દહીં-ભાત ખાય છે, તેનાં પાપ એ દેવીઓ દિન પ્રતિદિન દૂર કરે છે. અને જે કોઈ મન એકાગ્ર કરી દિશાઓના જન્મની આ કથા સાંભળે છે, તે નિશ્ચિતપણે બ્રહ્મલોકમાં સ્થિર સ્થાન પામે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. મહાતપાએ કહ્યું: હવે ધનના અધિપતિ કુબેરના બીજા જન્મ વિશે પણ સાંભળો, જે પાપનો નાશ કરે છે—કેવી રીતે વાયુ, દેહધારી બની, ધન આપનાર બન્યા. પ્રથમ દેહ જેમાં વાયુ વસે છે, તે દેહને ક્ષેત્રના અધિષ્ઠાતૃ દેવ તરીકે નિમણુંક મળ્યું. હવે હું વાયુના દેહધારી સ્વરૂપની ઉત્પત્તિ કથાવાર્તા કહું છું, જે પ્રસિદ્ધિ માટે છે—સાવધાન થઈ સાંભળો, પાપરહિત વત્સ. બ્રહ્માના મુખમાંથી, સર્જન ઇચ્છતા, વાયુ ઉત્પન્ન થયા—તેઓ પ્રખર અને કંકરવર્ષક હતા; બ્રહ્માએ તેમને સંયમ આપ્યો: “દેહધારી અને શાંત થાઓ,” અને તેઓ દેહધારી બન્યા. પછી બ્રહ્માએ આજ્ઞા આપી: “જે ધન અને ફળ બધા દેવતાઓને છે, તે બધાનું રક્ષણ કરો—આ રીતે તમે ધનના સ્વામી બનશો.” પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્માએ તેમને એકાદશી વ્રત આપ્યું: જે કોઈ શિસ્ત અને પવિત્રતાથી એ દિવસે અગ્નિમાં ન પકાવેલું ભોજન કરે છે, તેને ધનાદા દેવ પ્રસન્ન થઈ સર્વે ઇચ્છિત ફળ આપે છે; આ ધનપતિનું સ્વરૂપ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. જે આ કથા શ્રદ્ધાથી સાંભળે અથવા બોલે છે, તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વર્ગમાં જાય છે. મહાતપાએ આગળ કહ્યું: જે મનુ તરીકે ઓળખાય છે અને મનુત્વની સ્થિતિ—તે જરૂરિયાત પ્રમાણે એ જ વિષ્ણુએ દેહ ધારણ કર્યો. એ નારાયણ, સર્વોચ્ચ દેવ, મનમાં સર્જનનો વિચાર કર્યો: “આ સર્જન મેં કર્યું છે; હવે તેનું રક્ષણ પણ મને જ કરવું જોઈએ. પણ દેહ વિના કર્મ શક્ય નથી—આથી, હું એક દેહધારી સ્વરૂપ ઉત્પન્ન કરીશ, જેના દ્વારા આ જગતનું રક્ષણ થઈ શકે.” એમ વિચારતાં, તેમના સમક્ષ એક દેહધારી પુરુષ પ્રગટ થયો, જે સર્જન પહેલાં જન્મ્યો હતો. જ્યારે એ પુરુષ તેમના સામે ઊભો રહ્યો, ત્યારે નારાયણ દેવે જોયું કે એ પોતાનાં શરીરમાંથી ત્રણેય લોકમાં પ્રવેશી રહ્યો છે. પછી પરમેશ્વરે પ્રાચીન વરદાનને સ્મરણ કર્યું અને તેની વાણી તથા ગુણોથી પ્રસન્ન થઈ ફરી વરદાન આપ્યું: “તમે સર્વજ્ઞ છો, સર્વકર્મકર્તા છો, સર્વ લોકોથી પૂજ્ય છો; તમે ત્રણેય લોકમાં પ્રવેશ્યા છો, તેથી વિષ્ણુ, શાશ્વત સ્વરૂપ ધારણ કરો. દેવો અને બ્રહ્માના કાર્યો હંમેશા તમારે કરવા, અને સર્વજ્ઞાન પણ તમારે પ્રાપ્ત થાય—આમાં સંશય નથી.” આ રીતે કહી દેવ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થયા; અને વિષ્ણુ ભગવાને પોતાનું પૂર્વ સંકલ્પ સ્મરણ કર્યો. પછી મહાતપસ્વી પરમેશ્વરે યોગનિદ્રામાં પ્રવેશ કર્યો; ઇન્દ્રિયોથી ઉત્પન્ન જીવ અને તેમના વિષયોને તેમાં સ્થાપિત કરી, ભગવાને પોતાના પરમ સ્વરૂપે ધ્યાન કરી નિદ્રામાં લીન થયા. તેમના સુપ્ત સ્વરૂપમાંથી, પેટમાંથી એક મહા કમળ ઉત્પન્ન થયું, જેના પર સાત દ્વીપો, મહાસાગરો અને વનોથી યુક્ત પૃથ્વી દેખાઈ. એ કમળનું સ્વરૂપ પાતાળ સુધી વિસ્તર્યું, તેની ડાળ કમળના દાંડીરૂપે હતી; કમળમંડમાં મેરુ પર્વત અને મધ્યમાં બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન હતું. આ રીતે પોતાના શરીરના પરમ ઉદ્ભવને જોઈ, એ દેહમાં વસતા વાયુને મુક્ત કર્યો અને સર્વત્ર સમાન રીતે પવનની રચના કરી. પછી કહ્યું: “મોહનો નાશ કરવા માટે આ શંખ ધારણ કરો; અજ્ઞાનના વિનાશ માટે હંમેશા હાથમાં ખડગ રહો. ભયંકર કાળચક્ર ધારણ કરો, અચ્યૂત; અને અધર્મના ગજના વિનાશ માટે ગદા ધારણ કરો, કેશવ. સર્વજીવોની માતા એવા વૈજન્તી હાર હંમેશા ગળે રહો; ચંદ્ર અને સૂર્ય સમાન તેજવાળા શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભ રત્ન પણ શોભે. પવન તમારો ગતિરૂપ હોય, ગરુડ તમારો વાહન, અને લક્ષ્મી, ત્રણેય લોકમાં વિહાર કરતી દેવી, હંમેશા તમારો આશ્રય બની રહે; દ્વાદશી તિથિ પણ તમારી હોય, અને એ તિથિમાં ઈચ્છિત સ્વરૂપ ધારણ કરે.” જે કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી, થોડી પણ ભક્તિથી, દ્વાદશી તિથિએ ઘીનું સેવન કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે સ્વર્ગલોકમાં નિવાસ પામે છે. આ વિષ્ણુ, જેમ તમે સાંભળ્યું, દેવો અને દૈત્યોના શરીરોના સંહાર અને રક્ષણ માટે સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને પોતામાંથી બીજા સ્વરૂપો ઉત્પન્ન કરે છે. દરેક યુગમાં, સર્વવ્યાપી પુરુષને વેદાંતમાં વર્ણવાયો છે; અપરિપક્વ બુદ્ધિ ધરાવનાર એણે કદી મનુષ્યમાત્ર કહી ન જોઈએ. જે કોઈ વિષ્ણુના સર્જન અંગેની આ પાપહર કથા સાંભળે છે, તે લોકમાં પ્રસિદ્ધિ અને સ્વર્ગમાં પૂજા પામે છે. પહેલાં, બ્રહ્મા, અક્ષય અને શુદ્ધ, પરમ અને પરાત્પર તરીકે ઓળખાતા, સર્જનના આરંભે જીવોની રક્ષા અંગે પણ વિચાર કરતા. એમ વિચારતા, તેમના શરીરના જમણા ભાગમાંથી એક પુરુષ પ્રગટ થયો, જે સફેદ કણછાં, હાર અને સુગંધિત લિપિથી અલંકૃત હતો. તેને જોઈ, ભગવાને કહ્યું: “હે મહાન, ચાર પગવાળા વૃષભરૂપે આ જીવોની રક્ષા કરો; દુનિયામાં વયમાં સૌપ્રથમ રહો.” આમ કહ્યું, તે પુરુષ કૃતયુગમાં ચાર પગે સ્થિર રહ્યો; ત્રેતાયુગમાં ત્રણ પગે, દ્વાપરયુગમાં બે પગે, અને કલિયુગમાં ભગવાન માત્ર એક પગથી જીવોની રક્ષા કરે છે.