વરાહપુરાણમ્

નારાયણ, જે ત્રણ વેદોમાં જાણીતા છે, જેમના ત્રણ, નવ અને એક રૂપ છે, જે ત્રણ પ્રકારની પવિત્રતામાં નિવાસ કરે છે, જે ત્રણ પ્રકારની અગ્નિ છે, ત્રણ તત્ત્વોના લક્ષ્ય છે, ત્રણ યુગોના સ્વામી છે, ત્રણ આંખો ધરાવે છે અને અપરિમિત છે—એવા શ્રી નારાયણને હું નમસ્કાર કરું છું. કૃતા યુગમાં તેઓ શ્વેત, ત્રેતામાં લાલ, દ્વાપર યુગમાં શુદ્ધ અને પ્રાચીન, અને કલિયુગમાં હરી, જેમનું સ્વરૂપ શ્યામ થાય છે, તેમને હું વંદન કરું છું. એ જ નારાયણ, જેમણે પોતાના મુખમાંથી બ્રાહ્મણ, હાથમાંથી ક્ષત્રિય, જાંઘમાંથી વૈશ્ય અને પગમાંથી શૂદ્રોની રચના કરી, એ સર્વરુપ, પ્રાચીન દેવને હું નમસ્કાર કરું છું. તેઓ સર્વોચ્ચ છે, સર્વોચ્ચતાને પાર કરનાર છે, જ્ઞાનનો વિષય છે, ક્ષત્રિયોના સ્વામી છે, કર્મ માટે કૃષ્ણ રૂપે અવતરી છે, ગદા અને ઢાલ ધારણ કરે છે, હાથ ઉંચો રાખે છે અને અપરિમિત છે—એવા નારાયણને હું વંદન કરું છું. જ્યારે હું એમની સ્તુતિ કરી, ત્યારે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રસન્ન થઈ, વાદળ જેવા ગર્જનાવાળી અવાજમાં મને કહ્યું: "વરસ પસંદ કરો." હું વારંવાર એમની જ સ્વરૂપમાં લય થવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. મારા શબ્દો સાંભળી, શાશ્વત દેવોએ કહ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, તું મારી અક્ષય પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ કર." બ્રહ્માના હજાર યુગો પછી, તું ફરીથી ઉદ્ભવશે; તું જે નામ અને કાર્ય માટે જન્મીશ, તે પ્રમાણે તને ઓળખાશે. કારણ કે તું પિતૃઓને ‘નારા’ નામથી જળ અર્પણ કરે છે, તું ‘નારદ’ નામે જાણીશ. એમ કહીને ભગવાન તરત જ અદૃશ્ય થયા; પછી, તપસ્યાથી, મેં સમયાનુસાર પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું. હું બ્રહ્માના શરીરમાં લય થયો, અને પછી, દસ પુત્રો સાથે, દિવસની શરૂઆતમાં ફરી જન્મ લીધો. બ્રહ્માનું એક દિવસ, જે અવિભાજ્યમાંથી જન્મે છે, એ જ સર્વ જીવો, દેવો અને અન્ય માટે સર્જન અને પ્રલયનો સમય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. દૈવી નિયમ અનુસાર, આ સમગ્ર બ્રહ્માંડની રચના છે; આ જ મારી સ્વાભાવિક જન્મકથા છે, જે વિષે તું પૂછ્યું, હે રાજા. તેથી, નારાયણની ભક્તિથી મેં સર્વોચ્ચ અવસ્થાની પ્રાપ્તી કરી છે; તું પણ, શ્રેષ્ઠ રાજા, વિષ્ણુમાં તન, મન, ધનથી ભક્તિ કર. પૃથ્વીએ પૂછ્યું: "એ નારાયણ, સર્વોચ્ચ અને શાશ્વત આત્મા—હે ભગવાન, સાચું કહો, શું વ્યક્તિએ એમની પૂજા સંપૂર્ણ હૃદયથી કરવી જોઈએ કે નહીં?" શ્રી વરાહદેવે કહ્યું: "મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, રામ, રામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને કલ્કિ—આ એમના દસ અવતાર છે. આ અવતાર, હે જીવોને ધારણ કરનાર, એ તેમને જોવા ઇચ્છનાર માટે સોપાનરૂપ છે, જેમ ચમકતા સોપાન હોય." એમની સર્વોચ્ચ રૂપ દેવો પણ જોઈ શકતા નથી; તેઓ અમારાં જેવા રૂપોથી પોતાને શક્તિથી ભરતા રહે છે. બ્રહ્મા, ભગવાનના રૂપથી, તથા રજસ અને તમસથી, બ્રહ્માંડની રચના અને ગતિ કરે છે. હે પર્વતધારી, તું ભગવાનનું પ્રથમ રૂપ છે; બીજું પાણી, ત્રીજું અગ્નિ છે. ચોથું વાયુ, પાંચમું આકાશ—આ એમના રૂપ છે, અને ક્ષેત્રજ્ઞને જાણનાર મારા જ્ઞાન પ્રમાણે, ત્રણ અને આઠ રૂપ એમના છે. આ આખું જગત નારાયણથી વ્યાપ્ત છે; હે દેવીઓ, તને આ કહી દીધું—હવે બીજું શું સાંભળવું છે? પૃથ્વીએ પૂછ્યું: "નારદ દ્વારા કહ્યું પછી, રાજા પ્રિયવ્રતએ શું કર્યું? હે સર્વોચ્ચ ભગવાન, કૃપા કરીને કહો." શ્રી વરાહદેવે કહ્યું: "તમે પૃથ્વીને સાત ભાગમાં વિભાજિત કરી, અને પોતાના પુત્રોને આપી, પ્રિયવ્રત, નારદના વચનોથી આશ્ચર્યચકિત થઈ, તપસ્યા કરી." સર્વોચ્ચ નારાયણ-પ્રગટ બ્રહ્મનું જપ કરીને, સ્વયંભુએ સંતોષભર્યા મનથી સર્વોચ્ચ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી. હે સુંદર, હવે પર્મેષ્ઠિન સાથે જે બન્યું, તેનો એક અન્ય પ્રસંગ સાંભળો—જ્યારે એક રાજાએ પ્રાચીન સમયમાં ભગવાનની પૂજા માટે પ્રયત્ન કર્યો. એ રાજાનું નામ હતું અશ્વશિરા, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતો, અને તેણે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યા, વિપુલ દાન આપ્યું. યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, બ્રાહ્મણો સાથે સ્નાન કરી, રાજા સ્થિર બેસી રહ્યો; ત્યારે પ્રખર યોગી કપિલ અને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ જયગિષવ્ય, તેજસ્વી, આવ્યા. રાજા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તરત ઊભા થઈ, આનંદથી સ્વાગત વિધિઓ કર્યા. બંને મહાન યોગીઓનું સન્માન અને બેસાડ્યા બાદ, રાજાએ, જે બોધશક્તિ અને યોગમાં નિપુણ હતા, તેમને પ્રશ્ન કર્યો: "હે મહાન ઋષિઓ, હું પૂછું છું—હરી, સર્વોચ્ચ નારાયણની કેવી રીતે પૂજા કરવી?" ઋષિઓએ જવાબ આપ્યો: "હે રાજા, જેમને તું નારાયણ, ગુરુ કહે છે, અમે બંને તારા સમક્ષ નારાયણરૂપે આવ્યા છીએ." અશ્વશિરાએ કહ્યું: "તમે બંને સિદ્ધ બ્રાહ્મણ છો, તપથી શુદ્ધ અને પાપમુક્ત—કેમ તમે પોતાને નારાયણો કહો છો? આ વાત અજીબ લાગે છે. જનારદન, જે શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરે છે, પીળા વસ્ત્રમાં, ગરુડ પર બેસે છે, એ મહાદેવ છે—પૃથ્વી પર એના સમાન કોણ છે?" રાજાની વાત સાંભળી, બંને બ્રાહ્મણો, પોતાના વ્રતમાં સ્થિર, હસ્યા અને કહ્યું: "વિષ્ણુને જો, હે રાજા." એટલું કહી, કપિલ સ્વયં વિષ્ણુ બની ગયા, જયગિષવ્ય તરત જ ગરુડ બની ગયા. રાજસભામાં, એ ક્ષણે, અદભુત આશ્ચર્યના અવાજો ઉઠ્યા, કારણ કે શાશ્વત નારાયણ ગરુડ પર બેસી રહ્યા હતા. પ્રખ્યાત રાજા, હાથ જોડીને, વિનયપૂર્વક કહ્યું: "શાંત રહો, હે ઋષિઓ; આ વિષ્ણુ નથી, જે જાણીતા છે." જેમના નાભિ-કમળમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા, અને બ્રહ્માથી રુદ્ર—એ વિષ્ણુ સર્વોચ્ચ ભગવાન છે. રાજાની વાત સાંભળી, બંને મહાન ઋષિઓએ સર્વોચ્ચ યોગ, વિશેષ યોગમાયા દર્શાવી. કપિલ પદ્મનાભ બની ગયા, જયગિષવ્ય પ્રજાપતિ બન્યા; કમળ પર બેસી, તેઓ તેજસ્વી થયા, અને તેમની ગોદમાં એક નાનકડું બાળક દેખાયું.