Varaha Purana

स राजा दुर्जयः श्रीमाँल्लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमाञ्जगामारण्यमन्तिके ।। १०.

That illustrious king Durjaya, having obtained these two excellent sons, later went himself to the edge of the forest.

तत्रस्थो वनजातीर्हि बधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यमाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ।। १०.

There, killing the fearsome wild beasts, he saw, dwelling in the forest, a sinless sage.

तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ।। १०.

He beheld the great and fortunate ascetic named Gauramukha, protector of the community of seers and savior of the sinful.

तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरु- त्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्मही- मुपागतः प्रवरविमानवद् गृहः ।। १०.

In his hermitage, with pure waters, gentle breezes, and excellent fragrant trees, the home of the twice-born shone like a cloud descended from the sky, resembling a splendid celestial palace upon the earth.

ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेशकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्यकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ।। १०.

Its atmosphere was radiant like the fire of sacrifice, its dwellings spotlessly clean, resounding with the chanting of Sāman hymns by disciples, filled with beautiful women and seers' daughters, and adorned with blossoming flowers on every tree—such was the noble hermitage.

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ।। ११.

Śrī Varāha said: Then, seeing that hermitage of Gauramukha, King Durjaya reflected on its delightful surroundings.

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ।। ११.

"I shall enter here and see the supremely righteous sages." Thinking thus, the king entered that hermitage.

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ।। ११.

When the king had entered, the virtuous sage Gauramukha, filled with great joy, offered him worship.

स्वागतादिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्याऽहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ।। ११.

After performing the customary words of welcome, the great sage said at the end of their conversation, "O best of kings, I shall provide food for you and your retinue to the best of my ability."

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाहा इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ।। ११.

"I will do so; let your horses be unyoked, O noble one," said the sage, and then, observing his vow, he remained silent.

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ।। ११.

The king too stood there with devotion, accompanied by his attendants; at that time, five divisions of his army were present. He wondered, "What food will this ascetic give me here?"

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ।। ११.

Then the sage Gauramukha invited Durjaya the king and pondered, "What food should I give him?"

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ।। ११.

As that great sage, intent in mind, was thinking thus, Lord Hari Nārāyaṇa, the lord of the gods, became present in his heart.

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ।। ११.

Then, remembering the god Nārāyaṇa in his mind, the best of sages entered the Gaṅgā to propitiate him.

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्त्तते ।। ११.

The Earth said: How did Gauramukha please Viṣṇu, O mountain? I have a keen desire to hear this in detail.

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ।। ११.

Salutations always to Viṣṇu; salutations to you, who wear yellow garments. Salutations to you, who have the primordial form; salutations to you, who take the form of water.

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ।। ११.

Salutations to you, who abide in all things; salutations to you, who recline upon the waters. Salutations to you, who take the form of the earth; salutations to you, whose essence is fire.

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृच्छयः ।। ११.

Salutations to you, who take the form of air; salutations to you, who take the form of space. You are the Lord of all beings, you are the master, and you are the desire within the heart.

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ।। ११.

You are the syllable Oṃ, you are the vaṣaṭ call, and you are present everywhere. You are the origin of all the gods, and no origin exists for you.

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ।। ११.

You are Bhū, you are Bhuvaḥ, O Lord; you are Jana and you are known as Mahaḥ. You are tapas, you are truth, and in you, O Lord, abides all that moves and does not move.

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूता ऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ।। ११.

From you, this entire world has arisen; from you have come forth the Ṛg and other Vedas. From you, the scriptures have been born; from you, the sacrifices have been established.

त्वत्तो वृक्षा वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधीः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ।। ११.

From you come trees and herbs; from you, all forest plants. Cattle, birds, and serpents—all arise from you, O Janārdana.

ममापि देवदेवेश राजा दुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्त्तुमुत्सहे ।। ११.

O Lord of gods, even for me, a king named Durjaya has come as a guest. I am eager to offer him hospitality.

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ।। ११.

Today, O Lord of gods, Lord of the world, I am poor and bowed in devotion. O Lord of gods, please grant me a supply of food.

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ।। ११.

Whatever I touch with my hand, whatever I see with my eyes—whether tree or grass or root—may all that become the four kinds of food.

तथा त्वन्यतमं वाऽपि यद् ध्यातं मनसा मया । तत् सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ।। ११.

And whatever else I may contemplate in my mind, let all that be accomplished for me. Salutations to you, Supreme Lord.

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ।। ११.

Thus praised, the Lord of gods, the Lord of the world, was satisfied; Keśava revealed his own form to that sage.

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ।। ११.

With a mind filled with grace, he spoke: 'Speak, O brāhmaṇa, choose the highest boon.' Hearing this, the sage slowly opened his eyes.

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ।। ११.

Then Janārdana, holding conch and mace, clad in yellow garments, radiant, seated upon Garuḍa, shone with the brilliance of twelve suns.