Varaha Purana

रुद्र उवाच । अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते । तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम् । तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम् । तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः । तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च । १ तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि । ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः । महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि । पञ्चदशसहस्त्राणि किन्नराणां ख्यातानि । तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः । पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः । तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि । चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः । ते च बिलप्रवेशाः बिलेषु वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः । वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं । त्रिंशद्योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम् । उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम् । २ एकैके च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः । कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः । वृषभाङ्को महादेवः शंकरो योगिनां वरः अनेकगणभूतकोटिसहस्त्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः । वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः । ३ वसुधाररत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया । पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति । एकश्रृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः। गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति । ४ वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् । चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः । तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति । तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः । सुरराक्षसाः पञ्चकूटेदानवाः शतश्रृङ्गेयक्षाणां पुरशतम् । ५ ताम्राभे तक्षकस्यपुरशतम् । विशखपर्वते गुहस्यायतनम् । श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम् । हरिकूटे हरिर्देवः । कुमुदे किन्नरावासः । अञ्जने महोरगाः । सहस्त्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः । पुराणां सहस्त्रमेकं हेममालिनाम् मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु। एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः । मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते । तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम् । तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः । आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः । तत्र चान्यत् त्रिंशद्योजनमण्डलं पुरम् सैंहिकेयानाम् । तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते । पुरं च कालकेयानां तत्रैव । तथा चान्तरतटेऽन्येसुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योजनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरम् कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः । अथातः कैलासवर्णको भवति। कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतम् भुवनमालाभिव्याप्तम् । तस्याश्च मध्ये सभा । तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति । धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च । तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति । तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः । तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी । तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः । तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति । पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः । तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम् । तेषु च महामालिसुनेत्र चक्रादयो नायकाः । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम् । तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम् । तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहस्संवृत्तः । तपश्च कृतवती गौरी । किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम् । तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शंकरेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम् । तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम् । यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम् । तत्र च कार्तिकेयस्य शरद्वनम् । पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम । तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्त्राण्याश्रमाणां हि भवति । तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं श्रृणुत । तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य । तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् । प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि । तस्य गिरेर्मूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति । तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतरति । तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम । तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् । तथा च वह्न्यायतनम् । मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः । ६ उत्तरे च श्रृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि । पूर्वे नारायणस्यायतनम् । मध्ये ब्रह्मणः । शंकरस्य पश्चिमे । तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुछे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति।।७ इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः । तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैदूर्यमानः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः । इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोकेति कीर्त्त्यते । इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिता । एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते

Rudra said: Now, the abodes of the gods on the mountains are described. There, on the mountain called Shanta, is the playground of Mahendra. On that mountain is the grove of Parijata trees belonging to the king of the gods. On its eastern side is a mountain named Kunjara. Upon it are eight ancient cities of the Danavas. Likewise, on the excellent mountain Vajraka are many ancient cities of the Rakshasas, who are called Nilakas and are shape-shifters. On the great mountain Mahanila are the ancient cities of the Vidyadharas. There are fifteen thousand renowned cities of the Kinnaras. There, kings such as Devadatta and Chandra are the proud rulers of the Kinnaras. Those cities are golden, with entrances leading underground. On the excellent mountain Chandradaya is the abode of the Nagas. Their underground entrances are situated in caves, and the Danava lords, devoted to their own realms, are established there. On Venumati are three cities of the Vidyadharas, each extending a hundred yojanas in breadth and length. Kings of the Vidyadharas such as Ulukaroma and Mahavetra reside there. On each mountain king, Garuda himself is present. On the excellent mountain Kunjara, Pashupati always resides. The great god Mahadeva, bearing the bull, Shankara, the best of yogis, the lord with countless hosts, the primeval person, is established there. On Vasudhara is the abode of the Vasus and the flower-bearing ones. On the peaks of Vasudhara and Ratnadhara are eight and seven ancient cities, belonging to the Vasus and the Saptarishis. On the excellent mountain Ekashringa is the seat of Prajapati, Brahma with four faces. On Gajaparvata, the goddess herself, surrounded by the great elements, abides. On the excellent mountain Vasudhara is the dwelling of sages, Siddhas, and Vidyadharas. There are eighty-four other cities, with great walls and gateways. There, in the mountain called Anekaparvata, live the Gandharvas, skilled in battle. Their lord is the god Rajarajaikapingala. The Suras, Rakshasas, and Danavas have cities on Panchakuta and Shatashringa, and the Yakshas have a hundred cities. On Tamrabha is the hundred-citied city of Takshaka. On Vishakhaparvata is the abode of Guha. On the excellent mountain Shvetodaya is the great palace of the Gandharvas. On Harikuta is the god Hari. On Kumuda is the abode of the Kinnaras. On Anjana are the great serpents. On Sahasrashikhara is the abode of the Daityas, who are fierce in action. There are a thousand ancient cities of the Hemamalins. On Mukuṭa, on the wing of the mountain, are four abodes. Thus, on the mountains of Meru are the abodes of the gods. On the boundary mountain Devakuta, the layout of the cities is described. Upon it, at a distance of a hundred yojanas, is the birthplace of Garuda. On its side, there are seven Gandharva cities, each thirty yojanas wide and forty yojanas long. The Gandharvas there are called Agneyas, powerful by name. There also is a city, thirty yojanas in circumference, belonging to the Simhikeyas. There, on Devakuta, the deeds of the divine sages are seen. The city of the Kalakeyas is also there. Likewise, on the southern inner slope, there is a city called Sunan, thirty yojanas wide and sixty-two yojanas long, belonging to the proud shape-shifters. In the middle of Hemakuta is the banyan tree of Mahadeva. Now, the description of Kailasa is given. On the slope of Kailasa, there is a region a hundred yojanas long, adorned with a garland of worlds. In its center is an assembly hall. There stands the celestial palace called Tatpushkara. That palace is the abode of Dhanada. There, the great treasures Padma, Mahapadma, Makara, Kacchapa, Kumuda, Shankha, Nila, Nanda, and Mahānidhi reside. There is the abode of the guardians of the worlds, beginning with Chandra. There flows the river Mandakini, and also the rivers Kanakamanda and Manda by name. There are other rivers as well. On the eastern side, there are ten Gandharva cities, each a hundred yojanas long and thirty yojanas wide, ruled by kings such as Sakubahuharikesha and Citrasena. On the western peak, there are forty Yaksha cities, each eighty yojanas long and forty yojanas wide. Among them, Mahamali, Sunetra, and Chakra are the leaders. On the southern side, in the caves of Kunjadari, are a hundred cities of the Kinnaras, extending to the ocean. Among them, there are a hundred kings, headed by Druma and Sugriva. There, the marriage of Rudra and Uma took place. Gauri performed austerities, and Rudra, in the form of a hunter, remained there. There, Soma and Shankara, standing together, surveyed Jambudvipa. There, the grove of Uma, sung by many Kinnaras and Gandharvas, is adorned with many flowering creepers, where the blessed Maheshvara attained the form of Ardhanarishvara. There is the autumnal forest of Kartikeya. Between Pushpa and Citrakrauncha, Kartikeya was anointed, and on its eastern slope is the abode of the Siddha sages, called Kalapagrama. There are thousands of hermitages of great sages such as Markandeya, Vasishtha, Parashara, Nala, Vishvamitra, and Uddalaka. Now, hear of the part of the western mountain king, Nishadha. On its central peak is the abode of Vishnu and Mahadeva. On its northern slope is a great city called Lamba, thirty yojanas wide, belonging to the Rakshasas. On its southern side is an underground city. To the west of Prabhedaka are the ancient cities of the gods, Danavas, and Siddhas. On the summit of that mountain is the great Soma rock. On it, during the full moon, Soma himself descends. On its northern side is Trikuta. There, Brahma abides at times. Likewise, there is the abode of Agni, who is worshipped by the gods in embodied form.

रुद्र उवाच । अथ नदीनामवतारं श्रृणुत । आकाशसमुद्रो यः कीर्त्यते सामाख्यस् तस्मादाकाशगामिनी नदी प्रवृत्ता । सा चानवरतमिन्द्रगजेन क्षोभ्यते । सा च चतुरशीतिसहस्त्रोच्छ्राया । सा मेरोः सुदर्शनं करोति । सा च मेरुकूटतटान्तेभ्यः प्रस्खलिता चतुर्धा संजाता । षष्टिं च योजनसहस्त्रं निरालम्बा पतमाना प्रदक्षिणमनुसरन्ती चतुर्द्धा जगाम । सीता चालकनन्दा चक्षुर्भद्रा चेति नामभिः । यथोद्देशं सा चानेकशतसहस्त्रपर्वतानां दारयन्ती गां गतेति गङ्गेत्युच्यते अथ गन्धमादनपार्श्वेऽमरगण्डिका वर्ण्यते । एकत्रिंशद्योजनसहस्त्राणि आयामः चतुःशतविस्तीर्णम्। तत्र केतुमालाः सर्वे जनपदाः । कृष्णवर्णाः पुरुषा महाबलिनः । उत्पलवर्णाः स्त्रियः शुभदर्शनाः । तत्र च महावृक्षाः पनसाः सन्ति । तत्रेश्वरो ब्रह्मपुत्रस्तिष्ठति । तत्रोदपानाच्च जरारोगविवर्जिता वर्षायुतायुषश्च नराः । माल्यवतः पूर्वपार्श्वे पूर्वगण्डिका एकश्रृङ्गाद्योजनसहस्त्राणि मानतस्तत्र च भद्राश्वा नाम जनपदाः भद्रसालवनं च तत्र व्यवस्थितम् । कालाम्रवृक्षाः पुरुषाः श्वेताः पद्मवर्णिनः स्त्रियः कुमुदवर्णा दशवर्षसहस्त्राणि तेषामायुः । तत्र च पञ्च कुलपर्वताः । तद्यथा शैलवर्णः मालाख्यः कोरजश्च त्रिपर्णः नीलश्चेति तद्विनिर्गताः। तदम्भःस्थितानां देशानां तान्येव नामानि । ते च देशा एता नदीः पिबन्ति। तद्यथा सीता सुवाहिनी हंसवती कासा महाचक्रा चन्द्रवती कावेरी सुरसा शाखावती इन्द्रवती अङ्गारवाहिनी हरितोया सोमावर्ता शतह्रदा वनमाला वसुमती हंसा सुपर्णा पञ्चगङ्गा धनुष्मती मणिवप्रा सुब्रह्मभागा विलासिनी कृष्णतोया पुण्योदा नागवती शिवा शेवालिनी मणितटा क्षीरोदा वरुणावती विष्णुपदी महानदी हिरण्यस्कन्धवाहा सुरावती कामोदा पताकाश्चेत्येता महानद्यः । एताश्च गङ्गासमाः कीर्तिताः। आजन्मान्तं पापं विनाशयन्ति । क्षुद्रनद्यश्च कोटिशः। ताश्च नदीर्ये पिबन्ति ते दशवर्षसहस्त्रायुषः। रुद्रोमाभक्ता इति

Rudra said: Now listen to the descent of the rivers. The so-called sky-ocean, renowned by that name, gives rise to the river that flows through the sky. This river is constantly agitated by Indra's elephant. It rises to a height of eighty-four thousand (units). It creates a splendid view of Mount Meru. From the edge of Meru's peaks, it splits and becomes fourfold. Falling without support for sixty thousand yojanas, it circles Meru and proceeds in four directions, named Sita, Alakananda, Chakshubhadra. According to their course, these rivers break through hundreds of thousands of mountains and reach the earth, thus called Ganga. Next, on the side of Gandhamadana mountain, Amaragandika is described, measuring thirty-one thousand yojanas in length and four hundred in breadth. There, all the Ketumala peoples reside: the men are dark-skinned and mighty, the women are lotus-colored and beautiful. Great jackfruit trees grow there. The lord is a son of Brahma. From the wells there, people live for ten thousand years, free from old age and disease. On the eastern side of Malyavat mountain is Purvagandika, measuring one thousand yojanas from a single peak. There are the Bhadrasva people and the Bhadrasala forest. The men are white, the women are water-lily colored, and their lifespan is ten thousand years. There are five clan-mountains: Shailavarna, Malakhya, Koraja, Triparna, and Nila. The regions named after these mountains are inhabited by those who dwell in their waters. These regions drink from the rivers: Sita, Suvahini, Hamsavati, Kasa, Mahachakra, Chandravati, Kaveri, Surasa, Shakhavati, Indravati, Angaravahini, Haritoya, Somavarta, Shatahrada, Vanamala, Vasumati, Hamsa, Suparna, Panchaganga, Dhanushmati, Manivapra, Subrahmabhaga, Vilasini, Krishnatoya, Punyoda, Nagavati, Shiva, Shevalini, Manitata, Kshiroda, Varunavati, Vishnupadi, Mahanadi, Hiranyaskandhavaha, Suravati, Kamoda, Pataka—these are the great rivers. They are said to be equal to the Ganga, destroying sin from birth to death. There are countless minor rivers. Those who drink from these rivers live for ten thousand years. Rudra says: do not be devoted to me.

Rudra said: The nature of the Bhadrasva people has been described, and the Ketumala region explained in detail. Now, west of the Nishadha mountain, the rivers of the Kulachala region are mentioned. Thus, from the seven clan-mountains—Vishakha, Kambala, Jayanta, Krishna, Harita, Ashoka, Vardhamana—countless rivers arise. The inhabitants of these regions are named after them. For example: Sauragrama, Tasamtapa, Krtasurashravana, Kambalamaha, Heyachalakuta, Vasamula, Tapakrauncha, Krishna, Angamani, Pankajachuda, Malasomiya, Samudrantaka, Kurakunca, Suvarna, Tatakakuha, Shvetanga, Krishnapata, Vidaka, Pilakarni, Kamahisha, Kubja, Karanata, Mahotkata, Shukanasa, Gajabhuma, Kakuranjana, Manaha, Kinkisa, Parna, Bhaumaka, Coraka, Dhumajanma, Anga, Rajat, Ivana, Jivalau, Kilavacha, Sahanga, Madhureya, Shukeca, Keyashravana, Matta, Kasi, Godava, Amakulapanja, Varjja, Hamoda, Saalaka—these peoples drink from the rivers arising from their mountains. The principal rivers are: Plaksha, Mahakadamba, Manasi, Shyama, Sumedha, Bahula, Vivarna, Punkha, Mala, Darbhavati, Bhadranadi, Shukanadi, Pallava, Bhima, Prabhanjana, Kamba, Kushavati, Daksha, Kasavati, Tunga, Punyoda, Chandravati, Sumulavati, Kakudmini, Vishala, Karantaka, Pivari, Mahamaya, Mahishi, Manushi, Chanda. These are the main rivers; the rest are thousands of minor rivers.