Varaha Purana

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ।। ३.

This, by the divine law, is the creation of the entire universe; this is my natural birth, about which you ask me, O King.

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ।। ३.

Therefore, by meditating on Nārāyaṇa, I have attained the supreme state, O King; so you too, best of kings, should devote yourself to Viṣṇu.

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ।। ४.

The Earth said: That Nārāyaṇa, the supreme and eternal soul—O Lord, tell me truly, should one worship him with all one's being, or not?

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ।। ४.

Śrī Varāha said: Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Rāma, Rāma, Kṛṣṇa, Buddha, and Kalki—these are his ten forms.

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ।। ४.

These forms of his, O bearer of beings, are described as steps for those who desire to see him, shining like a staircase.

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ।। ४.

His supreme form is not seen by the gods; they gain strength by filling themselves with forms like ours.

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ।। ४.

Brahmā, by the form of the Lord, and likewise by rajas and tamas, establishes and stirs the universe in its existence.

त्वमेका तस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ।। ४.

You alone, O mountain-holder, are the Lord's first form; the second is water, and the third is said to be fire.

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरत्यस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ।। ४.

The fourth is the form of air, and the fifth is called space; these are his forms, and the knower of the field is my understanding. Thus, three forms and these eight forms are his.

आभिव्यप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। ४.

All this world is pervaded by Nārāyaṇa; this has been told to you, O goddess—what else do you wish to hear?

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ।। ४.

The Earth said: When thus addressed by Nārada, what did King Priyavrata do? Tell me, O Supreme Lord, by your grace.

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ।। ४.

Śrī Varāha said: Dividing you into seven parts and giving them to his sons, Priyavrata, amazed by Nārada's words, performed austerities.

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयंभुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ।। ४.

Reciting the supreme Nārāyaṇa-manifested Brahman, Svayambhuva, with a satisfied mind, attained the highest liberation.

श्रृणु चान्यद् वरारोहे यद् वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ।। ४.

Listen, O beautiful one, to another account of what transpired with Parameṣṭhin, when a king once strove for his worship in ancient times.

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ।। ४.

There was a king named Aśvaśirā, supremely righteous, who performed the Aśvamedha sacrifice, giving abundant gifts.

स्नातश्चावभृथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ।। ४.

Having bathed at the conclusion of the sacrifice, surrounded by Brahmins, the royal sage remained seated; then the eminent yogi Kapila, radiant, and Jaigīṣavya, king of yogis, arrived.

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रियाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ।। ४.

Then, rising swiftly, the king, foremost among rulers, performed the rites of welcome with utmost joy.

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ।। ४.

Seeing them honored and seated, the mighty king questioned those two, sharp-minded and learned in yoga, who had come of their own will.

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ।। ४.

O illustrious sages, I ask you, the best among men, a question: How should one worship Hari, the supreme Nārāyaṇa?

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतौ नृप ।। ४.

The sages replied: O king, whom you call Nārāyaṇa, the guru, we two are Nārāyaṇas, come before you in person.

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ।। ४.

Aśvaśirā said: You two are accomplished Brahmins, purified by austerity and freed from sin; how can you claim to be Nārāyaṇas? This statement is perplexing.

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ।। ४.

Janārdana, bearing the conch, discus, and mace, clad in yellow garments, seated upon Garuḍa, is the great god—who on earth is equal to him?

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संशितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ।। ४.

Hearing the king's words, the two Brahmins, steadfast in their vows, laughed and said, 'Behold Viṣṇu, O king.'

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ।। ४.

Having spoken thus, Kapila himself became Viṣṇu, and Jaigīṣavya instantly became Garuḍa.

ततो हाहाकृतं त्वासीत् तत्क्षणाद् राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ।। ४.

Then, at that very moment, cries of astonishment arose throughout the royal assembly, seeing the eternal god Nārāyaṇa seated upon Garuḍa.

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शाम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ।। ४.

The illustrious king, joining his palms in reverence, said, 'Calm yourselves, O sages; this is not Viṣṇu as he is known.'

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ।। ४.

From whose navel-lotus Brahmā was born, and from Brahmā, Rudra; that Viṣṇu is the supreme lord.

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुंगवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ।। ४.

Hearing the king's words, those two eminent sages then performed the highest yoga, the special yogic illusion.

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ।। ४.

Kapila became Padmanābha, Jaigīṣavya became Prajāpati; seated upon the lotus, he shone forth, and a small child appeared on his lap.