यदि कश्चिदक्षयं प्रार्थयेत्, तर्हि पात्रे दानं दातव्यं; धर्मेणैव वित्तं सम्पादनीयम्, यथाशक्ति च यज्ञाः कर्तव्याः। यत्कर्म साधुषु न गुप्तव्यं, तत्कर्तव्यम् अविचार्य एव। धर्मार्थकामप्राप्तिः इह च परत्र च शुभदा भवति। अथ वानप्रस्थधर्मं प्रवक्ष्यामि, शृणुत। भूमौ शयनं, ब्रह्मचर्यं, पितृदेवतातिथिपूजनं, वन्येन हविषा च जीवनम्—एष वानप्रस्थस्य नियमः। गृहे शमः, स्थाने चिरं न वासः, आत्मविद्येच्छा, आत्मनः साक्षात्कारः च—एते धर्माः सन्ति। शृणु चान्ये वर्णानां कर्तव्यधर्मान्। यः क्षत्रियस्य विधिः, स एव द्विजानाम् अपि। शूद्रस्य तु गृहस्थाश्रमधर्म एव परमः, स रात्रौ आचरितव्यः। यः एतं धर्मं नाचरति, स सूर्यस्य कोपं आप्नोति। यः तु रात्रौ धर्मं आचरति, तस्मै सूर्यः प्रयत्नं करोति। स्वधर्मत्यागे तु सूर्यः कोपितः भवति। स तु पुनः पुनः स्वपुरीं प्रत्यागच्छन्, धर्मे च विचारयन्, निर्गतः। स सर्वान् राक्षसान् आहूय, धर्म्याणि वचनानि उवाच—दानं, दया, क्षमा, ब्रह्मचर्यं, विनयः च। सदाचारः परलोकसिद्धये कारणम्; अतः एतत् सर्वैः अवश्यं कर्तव्यम् इति आज्ञापयत्। ते राक्षसाः तं त्रयोदशविधं धर्मं स्थापयित्वा, हृष्टचित्ताः अभवन्। पुत्रपौत्रसमेता, पत्नीसहिताः सदा, तेषां मध्ये सूर्यः न गन्तुं शक्तः, न तारा, न चन्द्रः। दिवा स चन्द्रवत्, रात्रौ सूर्यवत् आसीत्। तेषां मतिः आसीत्—चन्द्र एव श्रेष्ठतेजाः। रात्रौ तु, स्वं तेजः दातुम् इच्छन्तः, ते प्रस्फुटिताः। तद्विज्ञाय, काकाः दिवा कौशिकान् हन्ति स्म; रात्रौ तु, दिवसम् इति ज्ञात्वा, गले पर्यन्तं निमग्नाः तिष्ठन्ति स्म। तेषां मनः मयि स्थितम्, ते दिवा उच्चैः घोषयन्ति। जीवनं शून्ये परित्यक्तम्, नदीतीरे क्रन्दनपूर्वकम्। सा पीडयन्ती जगत्सर्वम्, न कदापि अस्तं याति। सा पतिसन्तापदुःखेन तपः तीव्रं अकरोत्। तेन चन्द्रः सूर्यं जयति, यो न कदापि अस्तं याति। रात्रौ अपि ते कर्माणि अकुर्वन्, हे महर्षे। केचित् सूर्याय, केचित् चन्द्राय, अन्ये ब्रह्मणे, अन्ये हराय च। यदि रात्रिः चन्द्रप्रभया सदा शोभिता रमणीया भवति, तर्हि सः शुद्धपुष्पैः, उत्तमैः गन्धैः पूज्यते। द्वितीया या 'अशून्यशय्या' इति कथ्यते, सा सर्वकामदायिनी। सा महाभोगैः अशून्या, अक्षयशिखरा च।