कः एष विरूपाक्षः, यस्य त्वया पूजनं कर्तव्यमिति उक्तम्? इति जिज्ञासायाः प्रष्टे, श्रुणु, अहं तव तस्य विरूपाक्षस्य कथा कथयामि। सः विरूपाक्षः प्राचीनकाले सर्वाँल्लोकान् विजित्य, श्रीमपि स्ववशे कृतवान्। स महाबलः वासुदेवस्य श्रीवत्सचिह्नं हर्तुम् इच्छन् आसीत्। तस्यैतद् ज्ञात्वा, तस्य विनाशाय सः महेश्वरं समुपागतवान्। स हिमालयस्य शैलशिखरे, शुष्के स्थले स्थित्वा, हरिः स्वयमेव आत्मनात्मानं परमतत्त्वं पूजयामास। योगिभिः ज्ञेयं, निर्गुणं तत् परं ब्रह्म सः स्तुतवान्। तदा दिव्यं तेजस्वि सुदर्शनचक्रं, दीप्तमानं, दृष्टिगोचरं जातम्। तदा शङ्करः विष्णवे उवाच—“एतत् चक्रं कालचक्रसदृशं; द्वादशारं, षड्नाभिकं, युग्मगतिं वहति। साधूनां रक्षायै षडृतवः अपि अत्र स्थापिता:। इन्द्रः, अग्निश्च, सर्वे विश्वेदेवाः प्रजापतयश्च अत्रैव संनिहिताः। चैत्रादि मासाः फाल्गुनान्ताः अपि तत्र स्थापिताः। एष अच्युतः, अमराधिपेन पूजितः, मया तपसा नेत्रे स्थाप्य धार्यते।” ततः विष्णुः पप्रच्छ—“कथं भोः शम्भो, एष चक्रं अच्युतं वा, च्युतं वा इति ज्ञास्यामि?” शङ्करः प्रत्युवाच—“ते जिज्ञासायै अहं एतत् चक्रं अत्र क्षिपामि; त्वं गृहाण, भोः।” विष्णुः—“यदि एवं, संशयमुक्तचित्तेन क्षिप्यताम्।” तदा विष्णुः ज्ञातुम् इच्छन्, त्वरया तेजः शङ्करं प्रति प्रेषयामास। तेन सः सर्वेश्वरं, यज्ञपतिं, यज्ञकर्तारं त्रिधा विभज्यकारयत्। तस्य शरीरे लज्जया आविष्टे, सः प्रणिपातनिष्ठः अभवत्। तदा शङ्करः उवाच—“मम तत्त्वं छिन्नमपि न नश्यति; न छेद्यं न दाह्यं। ये पुण्यकर्माणि कृतानि, तानि निःसंशयं फलदायकानि। तृतीयः विरूपाक्षः; एते त्रयः पुरुषेभ्यः पुण्यं ददाति।” अथ विष्णुना श्रीदाम्नि निहते, देवा मुदिताः। विष्णुः दिव्यगिरिशिखरं गत्वा, श्रीदाम्नि दृष्टवान्। सः चक्रं वेगेन प्रेषयन्, पुनःपुनः “हतः सः” इति घोषयामास। तस्य शिरः छिन्नम्, सः पर्वतशिखरमिव वज्राहतेन भूमौ पतितः। उत्तमं सुदर्शनचक्रं प्राप्य, स देवः सागरालयं गतवान्। यदि त्वं एनं विरूपाक्षं पूजयिष्यसि, पुण्यात्मन्, तर्हि क्षीरयुतं अन्नं प्राप्स्यसि। विरूपाक्षं पूज्य, सः क्षीररूपेण अन्नं अलभत। ततः स महानसुरः, महापुण्यार्थं तं परमपवित्रस्थलम् अगच्छत्। सुवर्णाक्षं पूजयित्वा, सः नैमिषारण्यं प्रतस्थे। तत्र तोमती, काञ्चनाक्षी, गुरुदाया मध्ये, सः मुनीनपि पूजयामास। तदा स महाअसुरः गयां गत्वा, गोपतिं द्रष्टुं प्रययौ। तत्र पितृभ्यः पुण्यदं पिण्डदानं कृतवान्। गदापाणिं च गोपतिं शङ्करं च पूज्य, महतीं नद्याः जले स्नात्वा, सरयूं प्रतिगच्छत्। एकरात्रं उपोष्य, विरजायाः नगरं अगच्छत्।