शुक्रस्य अनुमत्याऽथ तस्मै अश्वमेधयागस्य दीक्षा विधिना सम्यक् कृताभूत्। स तु यज्ञकर्म कर्तुम् इच्छन् स्वबलं देवतानाम् अपि विजयाय संकल्पमकरोत्। तदा देवगणाः, "येन वयं सुखेन संतुष्टाः स्याम, तेनैव अस्य यज्ञस्य विनाशः क्रियताम्," इति मन्त्रम् अकुर्वन्। सर्वान् देवतान् परित्यज्य, तम् असुरश्रेष्ठं दुर्जयम् इति ज्ञात्वा, ते तस्मात् पृष्ठत एव निवृत्ताः। एतेषु कालेषु भगवान् विष्णुः वामनरूपं धारयामास। क्षणेनैव स्वेच्छया स जलमध्ये निमज्ज्य पुनः प्रादुरभवत्, केशाः स्रस्ताः समुत्थिताः। ततः, विप्रश्रेष्ठाः, ते सर्वे यज्ञकर्माणि परित्यज्य तस्माद् अपसृत्य स्थिताः। ऋत्विजः, यजमानः, बलसम्पन्नाः कर्मविशारदाश्च, सर्वे तत्र सन्न्यस्तकर्माणः अभवन्। ते तु, "कस्मात् त्वं अत्र पतितः? केन त्वं निपातितः? कथय," इति पृष्टवन्तः। तदा धुन्धुः स्वजनैः सहितः प्रत्युवाच—"शृणुत, अत्र कारणम्। अहं वेदवित्, सर्वशास्त्रार्थज्ञः, वरुणवंशसम्भूतः। तत्र मम ज्येष्ठः भ्राता ज्येष्ठः, अहं तु कनिष्ठः। पितरि जिज्ञासायाम्, मम नाम गतिभास इति दत्तम्। स तु दिव्यगुणसम्पन्नः, सुन्दरवपुः, महाऽसुरः। पित्रोः क्रियायाः अनन्तरं वयं द्वौ गृहं गतवन्तौ। तदा स माम् अवदत्—'त्वया भागो नास्ति, भोः।' उन्मत्तानां च अन्धानां च भागो नास्ति, धनसंपत्तौ। तेषां केवलम् अल्पं दत्तं, न हि तैः सम्पत्तेः भागः स्वीक्रियते। अहं तु भागयोग्यः, कथं न्यायेन भागो न दत्तः? तेन माम् उद्धृत्य, अस्मिन्सरित्स्रोतसि क्षिप्तः। एवं संवत्सरपर्यन्तम् अत्र मया कालनियतिः समाप्ता। कोऽयम् दीक्षितो महाबाहुः इन्द्रतुल्यः? त्वं महाविभवसम्पन्नः, मयि च महादयालुः। द्विजातयः पूर्वं प्रोचुः—'हे ब्राह्मन्, अस्माकं वंशः भार्गवः।' दाता, भोक्ता, विभागकर्ता, यज्ञदीक्षितः च सः। सर्वे वामनस्य हेतोः, दैत्याधिपतिं वचः ऊचुः। 'सः दिव्यं निवासं, नानाविधानि रत्नानि च दास्यति।' तदा दैत्येश्वरः द्विजश्रेष्ठं प्रति उवाच—'यावद् इच्छसि, तावद् धनं दास्यामि।' 'अद्य तव काम्यं वस्तु वृणीष्व, महाबाहो।' तदा वामनः असुरनाथं धुन्धुं प्रति स्वार्थसिद्धये वचः अब्रवीत्—'यो ददाति, स न प्रत्याहरति; अन्यः तद् हरितुं न शक्नोति। द्विजश्रेष्ठेषु शक्तिमन्तः, त्वं दातुम् अर्हसि, महाबाहो। दैत्याधिप, ददातु; अधिकं रक्षितुं त्वया न शक्यते।' तदा स दैत्येशः द्विजश्रेष्ठाय त्रिणि पादविक्रमाणि दत्त्वा, अन्यद् किंचिदपि न गृहीतवान्। ततः विष्णुः अनन्तशक्तिमान् त्रिविक्रमरूपं धारयामास। प्रथमपदेन पृथिवीं पर्वतसमुद्रयुताम्, नगररत्नाभूषितां जघान। द्वितीयेन देवप्रियकाम्यया क्रमशः तां जगतीं सशीत्। त्रिविक्रमः भगवान् मेरुसमकायः पृष्ठे पतितः। त्रिंशत्सहस्रयोजनविस्तीर्णं गर्तं भूमौ सुदृढं कृतवान्। ततः बालुकावृष्ट्या तं गर्तं पूरयामास।