वसूनां विधाता दिव्यविश्वकर्मा तस्यै कञ्चुकमणिं कुण्डलेऽर्धचन्द्रं परशुं च दत्तवान्। फणिपतिः सर्पहारं समर्पयामास, अक्षयपुष्पदायकश्च मालां दत्तवान्। देवानां श्रेष्ठाः, इन्द्रेण विष्णुना रुद्रेण वायुनाग्निसूर्यैश्च सहिता, तां देवीमस्तुवन्। तदा स्वस्वरूपिणी निद्रा पृथिव्याम् व्याप्य स्थितवती; तृष्णा, लज्जा, क्षुधा, भीरुता, सौन्दर्यं चापि तस्याः स्वरूपाणि अभवन्। जीविका, दया, मोहश्च अस्याः रथरूपे इह स्थिताः। सा जगद्व्यापिनी देवी नानारूपधारिण्यै नमः। विन्ध्यः महागिरिः उन्नतशिखरः, अगस्त्येन नीचीकृतः। किमर्थं केन चैतद् कृतमिति पृच्छन्ति पुण्यशीलाः। ततः सूर्यः यज्ञान्ते कुम्भजं समागम्य वचनमुवाच— "वरं देहि यं किंचित् इच्छसि, येन त्रिषु लोकेषु सुखेन वसेयं।" अगस्त्य उवाच— "मनोवाञ्छितं वरं दास्ये, मम कश्चिद् याचकः निराशः न प्रतियाति।" सूर्यः पुनरुवाच— "अद्य महती गिरिः मम मार्गं बाधते; विन्ध्यं नीचीकुरु।" अगस्त्यः प्रत्युवाच— "एष पर्वतः तव रश्मिभिः जितः मम पालयिष्यति; तव किं दुःखम्?" ततः महर्षिः दण्डकात् निर्गत्य जरजरशरीरेण विन्ध्यं प्रति गतवान्। स उवाच— "अहं वृद्धः दुर्बलश्च, त्वां आरोढुं न शक्नोमि; अतः त्वं शीघ्रं नीचो भव।" तदा स ऋषिसत्तमः विन्ध्यं अतिक्रम्य, तस्य पारं गत्वा पर्वतं प्रोवाच— "मम प्रतिनिवृत्तिपर्यन्तं अत्र वर्धितुं न अर्हसि; अन्यथा तव अवमानात् शापं दास्यामि।" स पर्वतः तत्रैव स्थित्वा, तस्य महर्षेः पुनरागमनस्य प्रतीक्षां कृतवान्। ततः स महर्षिः विदर्भकन्यां तत्र स्थापयित्वा स्वमृदुतपस्विन्याश्रमं गतवान्। स तपःतेजसा दीप्तः दण्डकवने शेषकालं तपसा उपवेश्य स्थितवान्। स निश्चित्य विन्ध्यस्य नीचशिखरे न निवर्तिष्यामीति तत्रैव स्थितवान्। तस्योपरि शिखरे दुर्गा, मुनिभिः स्तूयमाना, दानवानां विनाशाय स्थितवती। सर्वाः अप्सरसः, कात्यायन्याः सान्त्वनाय, तत्र शोकविवर्जिताः स्थिताः। तत्र दृष्ट्वा चण्डमुण्डौ, महिषासुरदूतौ, तपस्विनीं तां स्त्रीं अपश्येताम्। तौ महिषासुरपत्नीं प्रति ऊचतुः— "देवी काचित् अस्ति, दिव्यसुन्दरीणां मध्ये अतीव सुन्दरी, त्रिनेत्रा, त्र्यग्निजित्, शङ्खनिग्रहिणी। त्वं सर्वप्रकाशिका इति ज्ञात्वा, तस्याः स्तनौ केवलं प्रेम्णा दुर्गगृहौ जातौ। तव शौर्यं ज्ञात्वा, ते कामेन यन्त्रवत् कृतौ। भयभीतेषु सन्देहेषु स्नेहस्य क्रमशः निर्मितः इव। त्वद्भयात् आरोहणकाले मनमथस्य स्वेदः प्रवहति। तस्याः सौन्दर्यगृहस्य मुद्रां कामराज एव दत्तवान्। तदहम् नगरीं मन्ये, कामदेवदुर्गैः रक्षितां। वासार्थं तत्र कामेन जनाः स्थापिता इव। स्रष्टा सृज्य, क्लान्तः, परीक्षार्थं तां हस्ते दत्तवान्। लोकान् गृहीत्वा, नवसृष्टवत्, केवलं सौन्दर्येण पुण्यं प्राप्य तिष्ठति। तयोः आज्ञया, तारा इव व्योम्नि, मणिनखमाला जाताः। इच्छया तां दृष्टवन्तौ, न तु जानिमः— का सा, कस्य कन्या, किं वा केवलं युवती।" "स्वयं विन्ध्यं गच्छ त्वं, पश्य; यथेष्टं यथोचितं कुरु।" तदानीं स निश्चित्य, संशयवर्जितः, उक्तवान्— "अत्र महिषः नास्ति।" यः यतः आगच्छति, ब्राह्मण, येन केनापि प्रकारेण, स एव नीयते वा स्वयमेव गच्छति।