यथैव देवतानां मुखेभ्यः, शक्रादिभ्यः, महान् तेजः शक्तिश्च निष्पतितम्। तं तेजः, तं च शक्तिं, महर्षिः कात्यायनः, अद्वितीयः, एकत्र समाहितवान्। ततः तस्य तेजसः संभारात् कात्यायनी उत्पन्ना—विस्तीर्णं चञ्चलं च नेत्रयुगलं यस्याः, योगेन शुद्धशरीरायाः। तस्याः केशा यमस्य तेजः, भुजाः हरिशक्तेः, एवं चाष्टादश भुजा अभवन्। उरूः जानुनी च उदकपतिं तेजसः संयुक्ते, कटिसंस्थे अभवन्। अङ्गुल्यः सूर्यस्य शक्तेः, हस्ताङ्गुल्यः पृथिव्याः शक्तेः अभवन्। सुन्दरं भ्रूयुगलं साध्येभ्यः, कामधनुषः सदृशं, दीप्तिमत् अभवत्। सा कात्यायनी नाम्ना जगति प्रख्याता, तेन नाम्ना विश्रुता अभवत्। ततः अग्निः स्वशक्तिं दत्तवान्, वायुः धनुः, सूर्यः अक्षय्यं तूणीरं शरांश्च दत्तवान्। ब्रह्मा जपमालां कमण्डलुं च दत्तवान्, कालः तीक्ष्णं खड्गं कवचं च। वसुकारः दिव्यशिल्पी किरीटमणिं, कुण्डले, अर्धचन्द्रं, परशुं च दत्तवान्। नागेश्वरः नागमालां दत्तवान्, अक्षय्यपुष्पदायकः मालां दत्तवान्। देवश्रेष्ठाः, इन्द्रः, विष्णुः, रुद्रः, वायुः, अग्निः, सूर्यः च तां कात्यायनीं स्तुतवन्तः। निद्रा स्वस्वरूपेण भूमौ व्याप्य स्थितवती; तृष्णा, लज्जा, क्षुधा, भयम्, सौन्दर्यं च। जीविका, दया, मोहः च अस्याः रथः; लोकवृत्तिरूपधारिण्यै दिव्यायै नमः। विंध्यः महान् पर्वतः, उच्चशिखरः, अगस्त्येन नीचीकृतः। किमर्थं, केन च, एतद् अभवत्? शुद्धाचार्य, तत्त्वं कथय। ततः सूर्यः, कुम्भभावं यज्ञान्ते साक्षात्कृत्य, इदं वचनम् उवाच—"वरं प्रयच्छ, यद्यत् इच्छसि, येन त्रैलोक्ये सुखेन वसामि।" सः प्रत्यवदत्—"यद् इच्छसि, तं वरं दास्यामि; मम समीपे कश्चन याचकः निराशः न गच्छति।" सूर्यः उवाच—"अद्य, हे प्रभो, अयं महान् पर्वतः मम मार्गं बाधते; विंध्यं नीचीकर्तुं यतस्व।" अगस्त्यः प्रत्यवदत्—"अयं पर्वतः, तव रश्मिभिः विजितः, मम संरक्षणे भविष्यति; कः ते कष्टम्?" ततः महर्षिः दण्डकं विहाय, वृद्धशरीरेण विंध्यपर्वतम् अगच्छत्। सः उवाच—"अहं वृद्धः, दुर्बलः, त्वां आरोढुं न शक्नोमि; अतः शीघ्रं नीचीकृत्य भव।" सः ऋषिः विंध्यं अतिक्रम्य, पारं गत्वा पर्वतं सम्बोधितवान्—"मम आगमनपर्यन्तं अत्र न वृद्धिं कुर्याः; अन्यथा तव अवज्ञया शापं दास्यामि।" पर्वतः तस्य प्रतीक्षां कृत्वा, अत्र स्थितः, महर्षेः आगमनकालं प्रतीक्षते स्म। ततः विदर्भराजकन्यां तत्र स्थापयित्वा, सः स्वमृदु आश्रमं गतवान्। तेजस्वी सः ऋषिः दण्डके शेषकालं तपस्यायाम् स्थितः। सः न निवर्तिष्यामीति निश्चय्य, नीचशिखरे स्थितवान्। उच्चशिखरे दुर्गा, ऋषिभिः स्तूता, दैत्यविनाशाय स्थितवती। सर्वाः अप्सरः कात्यायनीं सान्त्वयन्त्यः, तत्र दुःखरहिताः स्थिताः। तत्र दृष्ट्वा, चण्डः मुण्डः च, दैत्यश्रेष्ठौ, तपस्विन्याः रूपं अपश्यताम्। तौ चण्डमुण्डौ, महिषासुरस्य दूतौ, दैत्यराण्यै इदं वचनम् ऊचतुः—"अत्र देवी अस्ति, महाशक्तियुक्ता, दिव्यसुन्दरीणां मध्ये अत्युत्कृष्टा।" त्रीणि नेत्राणि यस्याः, त्रीणि अग्नीनि विजितानि, गलेन शङ्खं निगृहीतवती। सर्वदीपिके त्वं इति चिन्त्य, तस्या स्तनौ केवलं प्रेम्णा दुर्गमदुर्गे अभवताम्। तव वीर्यं ज्ञात्वा, तौ कामेन यन्त्रवत् कृतौ। भीतस्य, संकोचयुक्तस्य प्रेम्णः, इव सीढी निर्मिता। आरोहणे, तव भीतस्य, हे दैत्य, मनमथस्य स्वेदः प्रवहति। एवं कात्यायनी देवी, देवतेभ्यः प्राप्तशक्तियुक्ता, दैत्यविनाशाय, ऋषिभिः स्तूता, अप्सरः सान्त्विता, विंध्यशिखरे स्थितवती; चण्डमुण्डौ तां दृष्ट्वा, दैत्यराण्यै तस्या दिव्यरूपं निवेदयामासतुः।