ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਪਿਸਾਚਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ, ਜੋ ਉੱਨਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਫਿਰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਵਸੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਨੌਕਾ ਤੈਰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਰਗਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ‘ਟਾਪੂ’ ਨਾਮਕ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਲਕਸ਼ ਖੰਡ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਟਾਪੂ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਘੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਹੀਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਘੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੂਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣੇ-ਦੂਣੇ ਕਰਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਪੰਜ ਲੱਖ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਇਹ ‘ਲੱਖ-ਮੰਡ-ਕਟਾਹ’ ਨਾਮਕ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਥੇ ਚਲਾਂਗੇ, ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਵ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਜੋ ਲੋਕ ਅਸੁਰ-ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਔਖੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੇ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਥ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹਨ, ਇਹ ਹੁਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਰਕ, ਜੋ ਰੌਰਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੀਹ (21) ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਨਰਕ ‘ਰੌਰਵ’ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ‘ਮਹਾਰੌਰਵ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਨਰਕ ‘ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਡਬਲ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਡਰਾਉਣਾ ਨਰਕ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਨਰਕ ‘ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ’ ਜਾਂ ‘ਘਟੀਯੰਤਰ’ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ, ਜੋ ‘ਨਰਕੋੱਤਮ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਰਪਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਵਾਨਭੋਜਨ’ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨਰਕ ਹਨ। ਅਠਾਰਵਾਂ ਨਰਕ ਡਰਾਉਣੀ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਸੰਸ਼ੋਸ਼ਣ’ ਅਤੇ ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਹਨ—ਹੇ ਸੁਕੇਸ਼ਿਨ! ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਰਕ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਨਰਕ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਪੀ ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਨੀਚ ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਅਚਾਰਯ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ‘ਕਰਪਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੱਖੀ ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰੇਤ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ, ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।