ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁਆਰੀ, ਜਿਸਦੀ ਸੋਭਾ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਸੀ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕੌਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸੀ। ਉਹ ਨੈਮੀਸ਼ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪਾਗਲ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਲੀ ਕਾਇਆ ਵੇਖੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਬੇਟੀ, ਤੂੰ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨਿਰਭੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਸੁਰਥਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਦੀ ਨਸ਼ੀਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਸੂਮਤਾ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੀ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਤਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ, ਇਸ ਸਜੀ ਹੋਈ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗ।” ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਕੌਲ ਨੈਨੀ ਕੁਆਰੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤੈਨਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਅਰਜਸਕ ਨੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘਟਿਆ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਪਤਲੀ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸੁਰਥਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਨਾਰੀ ਸਵਭਾਵ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਸਧਰੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਸਭ ਚਲੀ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧ ਗਈ। ਨਾ ਰਾਜਾ ਮਿਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਖੀਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਆਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਡੁੱਬੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਇਥੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਆਈ ਹੈਂ?” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਕ ਮੁਨਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। “ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹਿਰਣ ਬਣ ਜਾਵੇ।” ਫਿਰ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਇਸਤਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲਲਕ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਵੇ।” ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਕੰਦਰਮਾਲਿਨ ਨਾਮ ਦੇ ਦੈਤ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਧੀ ਆਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜੀ, ਪਰਜਨਯ ਦੀ ਸੁਪੁੱਤਰੀ, ਵੈਦਵਤੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਵੇਗੀ। ਹਾਟਕ ਦੇ ਥਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਤੂੰ ਮਿਲਾਪ ਪਾਵੇਂਗਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਝੱਟੀ ਹੀ ਸੱਤ ਗੋਦਾਵਰੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ, ਪਵਿਤਰਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੀ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ। “ਜੋ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ, ਇਸ ਹਿਰਣ-ਅੱਖ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ...” ਉਹ ਦਰਿਆ ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਰਥਾ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।