ਇੱਥੇ ਵਰੁਣਾ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋ ਦਰਿਆ, ਸਾਰੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਰ-ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਆਚਾਰਯਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਥੇ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਜਿਥੇ ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਵੀ, ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਝੰਡੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿਹਰੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਭੌਰੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫੁੱਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਬੰਧ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਜਵਾਨੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੱਧ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ। ਉਥੇ ਚੰਚਲ ਸੂਰਜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੋਗੇ। ਗਰੁੜ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਗਿਆ ਸੀ ਪਾਪ ਮੁਕਾਉਣ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਪਾਪ ਮੁਕਾ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। “ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ; ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅੱਜ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਕਪਾਲ (ਖੋਪੜੀ) ਤੁਰੰਤ ਛੁਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਕਪਾਲਮੋਚਨ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਥੇ ਕਪਾਲ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਨੇ ਕਪਾਲਮੋਚਨ ’ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਮੁਨਿ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਤਮ ਤੀਰਥ ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਯ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਯਜਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ। ਜਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਰ ਵਿਜਯਾ, ਜਯੰਤਿ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ? ਜਿਹੜੇ ਸੱਦੇ ਗਏ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਯਜਨ ਤੇ ਗਏ। “ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਉਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਵੋਗੇ?” ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਯਜਨ ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਯਜਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਿੱਧੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਈ। “ਹਾਏ, ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ?” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜਯਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪਏ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਹੋਈ ਸੀ। “ਇਹ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲਤਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਦਕਿ ਇਹ ਧਰਮਵਤੀ ਸੀ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਜੋ ਯਜਨ ਤੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ...