ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਡਰਾਉਣੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਕ ਬਚ ਗਿਆ—ਉਹ ਸੀ ਰੰਭਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਂ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ, ਜੋ ਭੈਸ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਅਸੁਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ੰਭਰ, ਤਾਰਕ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ-ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਧਰਮ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਦੂਰ ਪੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ (ਕਥਾਵਾਚਕ) ਦੇ ਨੇਤृत्व ਹੇਠ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾ ਕੇ, ਵਿਣੁ—ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ—ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਏ। ਉਥੇ, ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਭੈਸ-ਅਸੁਰ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਾਨਵ ਸਾਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀ—ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ—ਅਚਾਨਕ ਕਾਲ-ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਤੇ ਉਰਜਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਨੂੰ, ਅਦਵਿਤੀਯ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਤਿਆਯਨ ਨੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਉਰਜਾ ਤੋਂ, ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਦੇਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਗਈ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਚੁੰਚਲ ਸਨ, ਸਰੀਰ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਯਮ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਣੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਉਰਜਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਠਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਜਲ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਰਜਾ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਰਜਾ ਤੋਂ, ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਰਜਾ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ “ਕਾਤਿਆਯਨੀ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼, ਸੂਰਜ ਨੇ ਅਖੁੱਟ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤਰਕਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ, ਕਾਲ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਮੁਕੁਟ, ਕੁੰਡਲ, ਅਰਧ-ਚੰਦਰ ਤੇ ਕੁਹਾੜੀ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਗ-ਪਤੀ ਨੇ ਸਪਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਨੀਂਦ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਲਾਜ, ਭੁੱਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪਾਂ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਦੇਵੀ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਥੋੜਾ ਥੱਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਹੋਇਆ?” ਤਦ ਸੂਰਜ ਨੇ, ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਕੁੰਭਜ (ਅਗਸਤਿਆ) ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵਰ ਦਿਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਾਂ।” ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮੰਗ ਲਵੋ; ਕਦੇ ਕੋਈ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।” ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਮੇਰੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਂਧਿਆ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਥੱਲੇ ਕਰ ਦਿਓ।” ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਪਹਾੜ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ 'ਚ ਰਹੇਗਾ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ?” ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਦੰਡਕ ਵਣ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਥੱਲੇ ਹੋ ਜਾ।” ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਂਧਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਵਧਣਾ ਨਹੀਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।” ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਥੰਮ ਗਿਆ ਕਿ ਕਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ। ਫਿਰ, ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਮਧੁਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਪ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਦੰਡਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੱਲੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹੇ।