ଏହି କଥାରେ ପ୍ରସ୍ନ ହେଲା—ଏହି ବିରୂପାକ୍ଷ କିଏ, ଯାହାକୁ ପୂଜିବାକୁ କୁହାଯାଉଛି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କହାଯାଉଛି—ସୁଣ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହିବି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିରୂପାକ୍ଷ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ବଶ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆଣିଥିଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିରୂପାକ୍ଷ ବସୁଦେବଙ୍କ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନକୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହି କଥା ଜାଣି, ତାଙ୍କ ବିନାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ବିରୂପାକ୍ଷ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚ ଭୂମିରେ, ଶୁଷ୍କ ମାଟି ଉପରେ ଦଢ଼ାଇ ରହିଲେ। ଏହିଠାରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସେ ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି, ଗୁଣରହିତ ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଶଙ୍କର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଚକ୍ର କାଳର ଚକ୍ର ସଦୃଶ। ସୁଦର୍ଶନର ବାରଟି ଆର, ଛଅଟି ନାଭି ଅଛି, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଘୂରେ। ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଛଅ ଋତୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱଦେବ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଚୈତ୍ର ରୁ ଫାଲ୍ଗୁନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାସମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏହି ଅଚ୍ୟୁତ ଚକ୍ର, ଯାହାକୁ ଅମରମଣ୍ଡଳର ରାଜା ପୂଜନ୍ତି, ମୁଁ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ଧାରଣ କରିଛି।” ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଶମ୍ଭୁ, କିପରି ଜାଣିବି ଏହା ଅଚ୍ୟୁତ କି ଅଚ୍ୟୁତ ନୁହେଁ?” ତେଣୁ ଶଙ୍କର କହିଲେ—“ତୁମର ଜିଜ୍ଞାସା ପାଇଁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ିବି, ତୁମେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କର। ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ମନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼।" ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଶୀଘ୍ର ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦିଗରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଯଜ୍ଞର ନାଥ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ତିନି ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ଲଜ୍ଜାରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରଣାମରେ ଲିନ ହେଲେ। ତଥାପି, ଶଙ୍କର କହିଲେ—“ମୋର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ କେବେ ବିନାଶ ହୋଇନଥାଏ; ଏହା କେବେ କାଟାଯିବା, ଜଳିଯିବା ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ସଦ୍ଗୁଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେବେ, କେବେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏଠିରେ ତୃତୀୟ ରୂପ ହେଉଛନ୍ତି ବିରୂପାକ୍ଷ; ଏହି ତିନି ରୂପ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀ ଦାମ୍ନିଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିବେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ। ବିଷ୍ଣୁ ଦିବ୍ୟ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଯାଇ, ଶ୍ରୀ ଦାମ୍ନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଚକ୍ରକୁ ବହୁତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ—"ସେ ନିହତ।" ଦାମ୍ନିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯିବା ପରେ, ସେ ପର୍ବତରୁ ବଜ୍ର ପାଡ଼ିଥିବା ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର, ଏହି ମହାସ୍ତ୍ର ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ସମୁଦ୍ରରେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ଯଦି ତୁମେ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ, ହେ ସଦ୍ଗୁଣୀ, ଦୁଧ ଭରିତ ଖାଦ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବେ। ବିଷ୍ଣୁ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂଜି, ଦୁଧ ରୂପ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ, ସେ ମହାସୁର ସେଇ ପରମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଲାଗି ଗଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂଜି ସେ ନଇମିଷକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତମ୍ତୀ, କାଞ୍ଚନାକ୍ଷୀ ଓ ଗୁରୁଦାୟା ମଧ୍ୟରୁ ଯାଇ, ନଇମିଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେ ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ସେ ମହାସୁର ଗୟାକୁ ଯାଇ, ଗୋପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟମୟ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ। ଗଦାପାଣି ଓ ଗୋପତି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜି, ବଡ଼ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ସରୟୁକୁ ଗଲେ। ଏକ ରାତି ଉପବାସ ରହି, ସେ ବିରଜା ନଗରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।