ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ନରକକୁ ଅତି ନିନ୍ଦିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପଞ୍ଚଦଶ ନରକ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସ୍ମରଣୀୟ, ଏହା ସହିତ କିଛି ଅନ୍ୟ ଅକଥିତ ନରକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଘରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା କରିବାକୁ ଅତିଥିସତ୍କାରର ଚିହ୍ନ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରକୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ। ଏହି ଗୁଣ ଯାହାଙ୍କର ଅଛି, ସେ ଅବିରତ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ମାନବନାମକ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନାଶ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ପାପର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କଥା କହିବି। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ଜାତିର ପିତୃପୂଜା ଏକତା ଅଛି। ମାଛ ଓ ଏହା ଭଳି ଜିନିଷ ଖାଇବା, ନିଷିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା—ଏହା ମହାପାପ। ନିଜ ଦୋଷ ଲୁଚାଇବା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିବା ମଧ୍ୟ ପାପ। ଉପହାସ, ହସି ହସି ହାତ ତାଳି ଦେଇବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ନାମଧାରୀ କଥା କହିବା ମଧ୍ୟ ପାପ। ଯଦି କେହି ଏହି ସମସ୍ତ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହାଏ— ଯାହା କାୟିକ, ବାଚିକ, ମାନସିକ, କିମ୍ବା ଶାରୀରିକ ହେଉ, ଭାଇ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଜନ୍ମରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହାର କ୍ରମ ଉଲ୍ଟା ହୁଏ, ତେବେ ଫଳ ବିପରୀତ ହୁଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଯାହା ଥାଏ, ଶିଷ୍ୟ ତାହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦ୍ଧାରକ ହେଉଛନ୍ତି ପୁତ୍ର। “ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଏହି ଯୋଗ ବିଷୟରେ କୁହ।”—ଏଭଳି ପୁତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ପିତା କୁହନ୍ତି—“ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଏହି ଯୋଗ ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।” ପୁନି ପୁତ୍ର କହେ—“ଯାହା ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ମୋତେ ବିସ୍ତାରିତ କରି ଦେଖାନ୍ତୁ।” ତେବେ, ଭଗବାନ ହସି କହିଲେ—“ହେ ନାରଦ, ମୋର ପୁତ୍ର, ଶୁଣ। ଗୁଡ଼ଠୁ ଜନ୍ମିତ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ଛଅ ପ୍ରକାର। ବଂଶ, ପରିବାର, ବୃତ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଛଅ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ନିଜେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଜନ୍ମିତ, ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟ। ଏଠି, କେବଳ ନାମଧାରୀକୁ ମାନ୍ୟତା ମିଳେ, ବଂଶ କିମ୍ବା ପରିବାର ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ନୁହେଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ମୁଁ ଏହାର ଭେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ନିଜ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ, ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଯାହା, ସେ ପ୍ରାକୃତିକ ପୁତ୍ର। ସ୍ତ୍ରୀ ଯଦି ରୋଗୀ ନୁହଁନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନିତ। ବନ୍ଧୁର ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା, ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ତା’କୁ ‘ଦତ୍ତକ’ କୁହନ୍ତି। ଅନ୍ୟଠାରୁ ଜୋର କରି ଆଣାଯାଇଥିବା ‘ପରିତ୍ୟକ୍ତ’। ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ନିଆଯାଇଥିବା ‘କ୍ରୟୀତ’, ଦ୍ୱିଧା ବିବାହିତ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହିପରି ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ‘ପୁନର୍ବୂ’ ବୋଲି ବିଶ୍ୱରେ ପରିଚିତ। ଏହିଠିକୁ ‘ସ୍ୱୟଂଦତ୍ତ’ କହାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ପୁତ୍ର ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ହୁଏ। ବିବାହିତ କିମ୍ବା ଅବିବାହିତ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଯେଉଁ ଜନ୍ମେ, ସେ ‘ପାରଶ୍ୱ’। ଏହିପରି କଥା କହି, ଭଗବାନ କହିଲେ—“ତୁମେ ତୁମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣ।” ଏଠାରେ ସେ ଦମ୍ପତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ବସି ଶିଘ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ପିତା କହିଲେ—“ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ଦିଅ।” ସେମାନେ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପୁତ୍ର ଆମର ଜନ୍ମିତ, ଏହି ଆପଣଙ୍କର।” ଏପରି କହି, ମୁନିମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଶୀଘ୍ର ଚଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ସେ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ପତ୍ର ଯୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।