ହରଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡି, ଆନନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ନିଜେ ପାଇଥିବା କୃପା ବିଷୟରେ ହରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। କ୍ରଞ୍ଚର ବଧ ଏକ ଶରଣାର୍ଥୀ ପାଇଁ ହେଇଥିଲା, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରି, ପୁଣ୍ୟକୁ ବଢାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା—ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କୁ କିଏ ଧନୁଷ୍ଵାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ କରିଥିଲେ? ସେ ଏକ ପ୍ରବଳ ବୀର ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମିତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦରିଦ୍ର ଓ ଦୁଃଖୀ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ। ପାତାଳକେତୁଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୀଘ୍ର ଏକ ଶର ପଛରୁ ବିଦ୍ଧ କରିଥିଲା। ରାଜପୁତ୍ର କିଏ ସେହି ପ୍ରବଳ ଦୈତ୍ୟକୁ ପଖିଲା ଶର ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିଥିଲେ? ପାତାଳକେତୁ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ବାଧା ଦେଲେ, ଧ୍ୟାନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଆକାଶକୁ ଚାହିଁ, ଦୀର୍ଘ, ତିବ୍ର ଏବଂ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡିଲେ। ସେହି ପ୍ରବଳ ଅଶ୍ୱ ଦିନକୁ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂରିକୁ ଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ ଥିଲା। ଏହାପରେ ଏକ ତପସ୍ଵୀ ଭଳି ଦଢ଼ି ଥିବା ସେହି ମହାମୁନି, ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଶରବାରି କରି ବିଦ୍ଧ କରିଲେ। ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ କାହା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା? ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ଥିଲା। ତିନି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ରୁତଧ୍ୱଜଙ୍କ କନ୍ୟା ପାଇଁ ସେହି ଅଶ୍ୱକୁ ବିଶ୍ୱରେ ଛାଡିଦେଲେ। ରାଜା କୁୱଳୟାଶ୍ୱ ଓ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ସେ କନ୍ୟା—ମଦାଲସା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ସମ ଚମକ, ନାମ ମଦାଲସା, ନିଜେ ମଦାଲସା। କିନ୍ତୁ ପାତାଳକେତୁ ତାହା ସୁସ୍ୱରୂପା କନ୍ୟାକୁ ଚୁରି କରି ନେଲେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଯେପରି ଶଚୀ ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ରାଜପୁତ୍ର ସେହି କୁମୁଦିନୀ ନୟନି କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପୁତ୍ର କ’ଣ କଲେ? ସେହି ଦେବସେନା ବିଧ୍ଵଂସକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ରାକ୍ଷସ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ପାତାଳରୁ ବାହାରି ଭୂମି ଉପରେ ଚାଲିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ହିମାଳୟ କନ୍ୟା ଗୌରୀ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଢ଼ି ଅଛନ୍ତି, ଶୁଭ ଆକୃତିର ଧାରିଣୀ। ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗବିହାର ଥିବା ପାହାଡ଼ର ଝିଅକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖି, ମନେ କଲେ—‘ଏହି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦରୀ କିଏ? ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କାହା ପତ୍ନୀ?’ ଏବଂ ଆତ୍ମଚିନ୍ତା କରିଲେ—‘ମୋର ଜୀବନ ଯଦି ନିଷ୍ଫଳ ଥାଏ, ତେବେ ଏହାର କ’ଣ ଦରକାର? ମୋର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା—ଏହା ଯଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ ନହୁଏ, ତେବେ ଏହା କ’ଣ ଉପକାର କରିବ?’ ‘ଯିଏ ମୋତେ ସେହି କଳାକେଶୀ, ମୃଗନୟନୀ କନ୍ୟା ସହିତ ଏକତ୍ର କରିଦେଇବ, ...’—ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, କାନକୁ ହାତ ଦେଇ, ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, କହିଲେ—‘ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାଥ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ସେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ହେ ପ୍ରଭୁ—ପାତାଳକୁ ତୁମେ ତଳିଯିଓନାହାଁ!’ ‘ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ସମୀପକୁ ଯିବା ପାପ କରନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଗାଉ ସେନାକୁ ଦେଖି, ଏହା ସତ୍ୟ, ଶିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାମୀ। ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଚାହିଁବାପେକ୍ଷା ନିର୍ବଳ ହେବା ଭଲ; ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପଭୋଗ କରିବାଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଉତ୍ତମ।’ ‘ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମାଆ’ ବୋଲି କହି, ସେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଚଳ ନନ୍ଦି, ଉପରେ ଉଠାଇଥିବା ବଜ୍ର ନେଇ, ସେମାନେ ରାସ୍ତା ଅଟକାଇଲେ। ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଆଘାତ ପାଇ, ସେମାନେ ଭୟରେ ଦଶ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ତେବେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି, ତାଙ୍କୁ ପଡିଦେଲେ। ସେହି ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଭୟରେ ଶତରୂପା ଗୌରୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଯେପରି ମଦମାତ୍ତ ହାତୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମହିଳା ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଚାରିଜଣ କେବେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଗିରିଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ଧକ ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ସେହି ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଅନ୍ଧକୀ, ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତବଜ୍ର ସମାନ ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ।