उत्सृष्टं जीवितं शून्ये फूत्कृत्य सरितस्तटे
एका टोकाला, नदीच्या काठी, हंबरडा फोडून, जीव सोडला.
संतापयञ्जगत् सर्वं नास्तमेति कथञ्चन
संपूर्ण जगाला दुःख देणारा, तो कधीच मावळत नाही.
तत्कान्तया तपस्तप्तं भर्तृशोकार्त्तया बत
पतीच्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या तिच्या हातून कठोर तपश्चर्या केली गेली.
तेनासौ शशिनिर्जेता नास्तमेति रविर्ध्रुवम्
त्यामुळेच चंद्र सूर्याला जिंकतो, आणि सूर्य खरोखरच मावळत नाही.
प्रावर्त्तयन्त कर्माणि रात्रावपि महामुने
ते रात्रीसुद्धा विधी करीत होते, हे महर्षे.
रवौ शशिनि चैवान्ये ब्रह्मणो ऽन्ये हरस्य च
काही सूर्याची, काही चंद्राची, काही ब्रह्माची, तर काही हराची पूजा करीत.
यदियं रजनी रम्या कृता सततकौमुदी
ही रात्र जर नेहमीच चंद्रप्रकाशाने उजळून सुंदर झाली असेल,
निर्व्याजेन महागन्धैरर्चितः कुसुमैः शुभैः
त्याची पूजा शुद्ध फुलांनी, मोठ्या आणि खर्या सुगंधांनी केली जाते.
अशून्यशयना नाम द्वितीया सर्वकामदा
दुसरे व्रत 'अशून्य शयना' असे नाव असून, ते सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे.
अशून्यं च महाभोगैरनस्तमितशेखरम्
मोठ्या सुखांनी भरलेले, आणि न संपणाऱ्या शिखरासह, ते अशून्य आहे.
दृष्ट्वा तप्तं तपो घोरं रुद्राराधनकाम्यया
रुद्राची पूजा करण्याच्या इच्छेने घोर तप केलेले पाहून,
तुष्टेन शंभुना दत्तं वरं चास्यै यदृच्छया
समाधान झालेल्या शंभूनं तिला इच्छेप्रमाणे वर दिला.
व्रतेनेह त्वखण्डेन तेनाखण्डः शशी दिवि
या अखंड व्रतामुळे, चंद्र आकाशात अखंड आणि पूर्ण आहे.
पदद्वयं समभ्यर्च्य विष्णोरमिततेजसः
अमाप तेज असलेल्या विष्णूच्या दोन्ही पायांची पूजा करून,
अस्माकमानन्दकरो दिवा तपति सूर्यवत्
तो दिवसा सूर्याप्रमाणे चमकतो आणि आम्हाला आनंद देतो.
शशङ्कनिर्जितः सूर्यो न विभाति यथा पुरा
चंद्राने जिंकलेल्या सूर्याचा पूर्वीसारखा तेज राहिलेला नाही.
विकचाः प्रतिभासन्ते जातः सूर्योदयो ध्रुवम्
कमळे उमललेली दिसतात; नक्कीच सूर्य उगवला आहे.
अतो विज्ञायते चन्द्र उदितश्च प्रतापवान्
म्हणूनच समजते की चंद्र उगवला आहे आणि तेजस्वी आहे.
अमन्यत किमेतद्धि लोको वक्ति शुभाशुभम्
त्याने विचार केला, 'हे काय आहे? खरंच, लोक शुभ आणि अशुभ गोष्टी बोलतात.'
आसमन्ताज्जगद् ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः
सर्व बाजूंनी, हे जग—म्हणजेच तिन्ही लोक—रात्री हिंडणाऱ्यांनी गिळले गेले होते.
निशाचरस्य वृद्धिं तामचिन्तयत योगवित्
योग जाणणाऱ्याने त्या रात्री हिंडणाऱ्याची वाढ मनात घेतली.
देवब्राह्मणपूजासु संसक्तान् धर्मसंयुतान्
जे देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करतात, धर्मात रमलेले आहेत—
महांशुनखरः सूर्यस्तद्विघातमचिन्तयत्
महान तेजस्वी नख असलेल्या सूर्याने ते नष्ट कसे करावे, हे मनाशी ठरवले.
स्वधर्मविच्युतिर्नाम सर्वधर्मविघातकृत्
स्वधर्मापासून दूर जाणे हे सर्व धर्मांचा नाश करणारे मानले जाते.
भानुभी राक्षसपुरं तद् दृष्टं च यथैच्छया
सूर्यकिरणांनी, त्या राक्षसांचे शहर त्याच्या इच्छेनुसार दिसले.
निपपाताम्बराद् भ्रष्टः क्षीणपुण्य इव ग्रहः
तो आकाशातून खाली पडला, जणू पुण्य संपलेल्या ग्रहासारखा.
नमो भवाय शर्वाय इदमुच्चैरुदीरयत्
त्याने मोठ्याने उच्चारले, 'भवाला, शर्वाला नमस्कार!'
हा देति चुक्रुशुः सर्वे हरभक्तः पतत्यसौ
सर्वांनी हाक दिली, 'हाय!'—कारण तो हराचा भक्त खाली पडत होता.
श्रुत्वा संचिन्तयामास केनासौ पात्यते भुवि
हे ऐकून, त्याने विचार केला, 'कोणामुळे तो पृथ्वीवर पडत आहे?'
पातितं राक्षसपुरं ततः क्रुद्धस्त्रिलोचनः
राक्षसांचे शहर खाली पडल्यावर, मग त्रिनेत्रधारी रागावला—