नित्यं परगुणद्वेषी स श्वान इति कथ्यते
जो नेहमी दुसऱ्यांचे गुण पाहून द्वेष करतो, त्याला कुत्रा असं म्हणतात.
तमाहुः कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विगर्हितम्
देवतांनी त्याला कोंबडा असं म्हटलं आहे आणि त्याचं जेवणही अपवित्र मानलं जातं.
अनापदि स विद्वद्भिः पतितः परिकीर्त्यते
गरज नसताना, विद्वान लोक त्याला पतित म्हणतात.
गोब्राह्मणस्त्रीवधकृदपविद्धः स कीर्त्यते
जो गायीचा, ब्राह्मणाचा किंवा स्त्रीचा वध करतो, त्याला अपवित्र म्हणतात.
ते नग्नाः कीर्तिताः सद्भिस् तेषामन्नं विगर्हितम्
सज्जन लोक त्यांना नग्न म्हणतात आणि त्यांचं जेवण अपवित्र मानलं जातं.
शरणागतं यस्त्यजति स चाण्डालो ऽधमो नरः
जो शरण आलेल्याला सोडून देतो, तो चांडाळ आणि सर्वात नीच मनुष्य आहे.
कुण्डाशी यश्च तस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्
जो खड्ड्यात बसून खातो, त्याचं जेवण खाल्ल्यावर चांद्रायण व्रत करावं लागतं.
भुक्त्वान्नं तस्य शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः
त्याचं जेवण खाल्ल्यावर, मनुष्य तीन दिवस उपवास केल्यावर शुद्ध होतो.
कदर्यस्यापि शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः
कंजूष माणसाचं जेवण खाल्ल्यावरही, तीन दिवस उपवास केल्यावर शुद्धी मिळते.
न तु नैमित्तिकोच्छेदः कर्त्तव्यो हि कथञ्चन
पण कोणत्याही कारणासाठी विधीपूर्वक छेद करणं कधीच करू नये.
मृते च सर्वबन्धूनामित्याह भगवान् भृगुः
सर्व नातेवाईक मरण पावल्यावर, असं भगवंत भृगु म्हणतात.
प्रमे ऽह्नि चतुर्थे वा सप्तमे वास्थिसंचयम्
तिसऱ्या, चौथ्या किंवा सातव्या दिवशी अस्थी संकलन करावं.
सोदकैस्तु क्रिया कार्या संशुद्धैस्तु सपिण्डजैः
शुद्ध झालेले आणि पिंड देणारे नातेवाईक, पाण्याने विधी करावा.
बाले प्रव्राजि संन्यासे देशान्तरमृते तथा
लहान मुलगा, संन्यासी, प्रव्रजित किंवा दूरदेशी मरण पावलेल्यासाठीही हेच करावं.
गर्भस्रावे तदेवोक्तं पूर्णकालेन चेतरे
गर्भपात झाल्यासही, पूर्ण काळानंतर जन्म झाल्यासारखेच नियम लागू पडतात.
षड्रात्रं चैव वैश्यानां शूद्राणां द्वादशाह्निकम्
वैश्यांसाठी सहा रात्रींचा, तर शूद्रांसाठी बारा दिवसांचा काळ ठरवला आहे.
स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाक्रामम्
प्रत्येक वर्णाने आपापल्या कर्तव्यांची आणि विधींची योग्य क्रमाने पूर्तता करावी.
सपिण्डीकरणं कार्यं प्रेते आवत्सरान्नरैः
मृत व्यक्तीसाठी वर्षभरानंतर नातेवाईकांनी पिंडदान करावे.
प्रीणनं तस्य कर्त्तव्यं यथा श्रुतिनिदर्शनात्
शास्त्रानुसार सांगितल्याप्रमाणे त्याचे समाधान करण्याचे कृत्य करावे.
कुर्याद्येनास्य सुप्रीताः पितरो यान्ति राक्षस
ज्यामुळे पितर प्रसन्न होतील, तेच कृत्य करावे, हे राक्षस.
तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता
शाश्वत फल हवे असल्यास, सद्गुणी व्यक्तीस दान द्यावे.
धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि शक्तितः
धन नेहमी धर्माने मिळवावे आणि यज्ञ आपल्या क्षमतेनुसार करावा.
तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने
जे कृत्य सज्जनांपासून लपवायचे नाही, ते निःसंकोचपणे करावे.
धर्मार्थकामसंप्राप्तिः परत्रेह च शोभनम्
धर्म, अर्थ आणि काम यांची प्राप्ती या जगात आणि परलोकातही शुभ आहे.
वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्
आता मी वानप्रस्थाश्रमधर्म सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.
वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्
आता मी वानप्रस्थाश्रमधर्म सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.
भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया
जमिनीवर झोपणे, ब्रह्मचर्य पाळणे, आणि पितर, देव व अतिथी यांची सेवा करणे—
वन्यस्नेहनिषेवित्वं वानप्रस्थविधिस्त्वयम्
वनातील फळे-मुळे आणि तूप यावर निर्वाह करणे—हे वानप्रस्थाचे नियम आहेत.
जितेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिश्चिरम्
रहाताना इंद्रियांवर संयम ठेवणे आणि एकाच ठिकाणी जास्त काळ न थांबणे—
आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावबोधनम्
स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान मिळवण्याची इच्छा आणि आत्मसाक्षात्कार साधणे.