सहस्राक्षं परिख्यातं मुसलाकृष्टदानवम्
सहस्र डोळ्यांचा तो प्रसिद्ध, ज्याने दानवांना जिंकण्यासाठी गदा उचलली.
धरातले कोकनदं मेदिन्यां चक्रपाणिनम्
पृथ्वीवर कमळासारखा तेजस्वी, भूमीवर चक्रधारी तो आहे.
महर्ल्लोके तथागस्त्यं कपिलं च जने स्थितम्
महार्लोकात अगस्त्य आहेत आणि लोकांमध्ये कपिल वावरतो.
ब्रह्माणं ब्रह्मलोके च सप्तमे वै प्रतिष्ठितम्
सप्तम ब्रह्मलोकात ब्रह्मा स्थिर आहेत.
अप्रतर्क्यं निरालम्बे निराकाशे तपोमयम्
जे समजण्यापलीकडे आहे, आधाराशिवाय, आकाशरहित आणि तपाने भरलेलं आहे.
प्लक्षद्विपे मुनिश्रेष्ठ ख्यातं गरुडवाहनम्
प्लक्षद्वीपावर, हे श्रेष्ठ मुनी, गरुडावर बसणारा प्रसिद्ध आहे.
सहस्रांशुः स्थितः शाके धर्मराट् पुष्करे स्थितः
शाकद्वीपात सहस्रकिरण असलेला उभा आहे आणि पुष्करात धर्मराज स्थिर आहेत.
सजलस्थलपर्यन्तं चरेषु स्तावरेषु च
ओलसर भूमीपासून दूरवरच्या प्रदेशांपर्यंत, चल आणि अचल सृष्टीमध्ये.
धर्मप्रदानीह महौजसानि संकीर्तनीयन्यघनाशनानि
इथे धर्म देणारे, प्रचंड तेजस्वी, कीर्तीला पात्र आणि मेघांचा नाश करणारे, हविर्भाग घेणारे आहेत.
धर्मार्थकामाद्यपवर्गमेव लभन्ति देवा मनुजाः ससाध्याः
देव, माणसं आणि साध्यांना धर्म, अर्थ, काम आणि शेवटी मोक्ष मिळतो.
उत्तिष्ठ गच्छामि महासुरस्य यज्ञं सुराणां हि हिताय विप्र
उठ, मी त्या महादैत्याच्या यज्ञाकडे जातो, कारण हे ब्राह्मण, देवांच्या हितासाठीच आहे.
विलासलीलागमनो गिरीन्द्रात् स चाभ्यगच्छत् कुरुजाङ्गलं हि
तो पर्वतराजापासून खेळत-हसत निघाला आणि कुरुजांगलात पोहोचला.
क्षुब्धाः समुद्रा दिवि ऋक्षमण्डलो बभौ विपर्यस्तगतिर्महर्षे
महर्षे, समुद्र अस्वस्थ झाले, आकाशात ताऱ्यांचा मंडळ उजळून गेलं, त्यांच्या गती बदलल्या.
यथा प्रदग्धो ऽस्मि महेश्वरेण किं मां न संधक्ष्ययति वासुदेवः
जसं महेश्वराने मला जाळलं, तसं वासुदेव मला का जाळत नाही?
भक्त्या द्विजेन्द्ररपि संप्रपादितान् नैव प्रतीच्चन्ति विभोर्भयेन
द्विजश्रेष्ठांनी भक्तीने अर्पण केलेलंही, प्रभू भीतीमुळे स्वीकारत नाहीत.
पप्रच्छोशनसं शुक्रं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः
त्याने उशनाचा पुत्र शुक्राजवळ गेला, हात जोडून वाकला आणि विचारलं.
किमासुरीयान् सुहुतानपीह भागान् न गृह्णन्ति हुताशनाश्च
इथे असुरी यजमानांनी नीट अर्पण केले तरी अग्नि त्यांचे भाग का स्वीकारत नाहीत?
दिशः किमर्थं तमसा परिप्लुता दोषेण कस्याद्य वदस्व मे गुरो
दिशा अंधाराने का व्यापल्या आहेत? गुरुवर्य, आज सांगा, हे कुणाचं दोष आहे?
अथ ज्ञात्वा कारणं च बलिं वचनमब्रवीत्
तेव्हा कारण समजून बळीने असे शब्द सांगितले.
हुताशना मन्त्रहुतानपीह नूनं समागच्छति वासुदेवः
जिथे मंत्रांनी अग्नीत आहुती दिली जाते, तिथे वासुदेव नक्कीच येतो.
तस्यां चलत्यां मकरालयामी उद्वृत्तवेला दितिजाद्य जाताः
मकरांचे घर असलेल्या समुद्रात जेव्हा मोठ्या लाटा उसळतात, तेव्हा दितीचे पुत्र जन्माला येतात.
धर्मं सत्यं च पथ्यं च सर्वोत्साहसमीरितम्
धर्म, सत्य आणि योग्य असे सर्व काही पूर्ण प्रयत्नाने सांगितले जाते.
किं वा वाच्यं मुरारेर्निजहितमथवा तद्धितं वा प्रयुढञ्जे तथ्यं पथ्यंप्रियभोमम वदशुभदन्तत्करिष्ये न चान्यत्
मुरारिच्या किंवा त्याच्या आप्तांच्या हितासाठी जे काही सत्य, योग्य आणि मला प्रिय आहे तेच सांग; मी तेच करीन, दुसरे काही नाही.
विचिन्त्य नारद प्राह भूतभव्यविदीश्वरः
विचार करून, भूत, भविष्य आणि सर्व दिशा जाणणारा नारद बोलला.
श्रुतिप्रमाणं मखभोजिनो बहिः सुरास्तदर्थं हरिर् अभ्युपैति
यज्ञात जे सहभागी होतात त्यांच्यापेक्षा शास्त्राचा आधार वेगळा आहे; त्यासाठीच हरि येतो.
कार्यं न देयं हि विभो तृणाग्रं यदध्वरे भूकनकादिकं वा
हे प्रभो, यज्ञात पृथ्वीवरील गवताचे पाते किंवा सोन्याचा कणसुद्धा द्यायला नको.
यस्योदरे भूर्भुवनाकपालरसातलेशा निवसन्ति नित्यशः
ज्याच्या उदरात पृथ्वी, लोकपाल आणि पाताळ नेहमी वास करतात.
समागते ऽप्ययर्थिनि हीनवृत्ते जनार्दने लोकपतौ कथं तु
लोकांचा स्वामी जनार्दन अगदी साध्या रूपात येऊन काही क्षुल्लक मागितले, तरी असे कसे होईल?
दृश्यते हि तथा तच्च सत्यं ब्राह्मणसत्तम
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, खरेच तसे घडताना दिसते आणि ते सत्य आहे.
वाक्कायमनसानीह योन्यन्तरगतान्यपि
इथे वाणी, शरीर आणि मनातून, अगदी आतल्या आत असलेली कृत्येही—